Essays · Olfactory Art

Exposition Internationale du Surréalisme.

Trong bóng tối, cái mũi dẫn đường.

Ảnh tư liệu Exposition Internationale du Surréalisme 1938 tại Galerie Beaux Arts, Paris: phòng chính với những bao than treo trên trần

Archival photo 1938, reprinted in Stedelijk Studies (Stedelijk Museum Amsterdam) · Koregos (Revue et encyclopédie multimédia des arts)


Paris, tháng 1 năm 1938

Exposition Internationale du Surréalisme khai mạc tối 17 tháng 1 năm 1938 tại Galerie Beaux Arts, Paris, và kéo dài tới cuối tháng 2. Người tổ chức là André Breton và Paul Éluard, hai gương mặt trung tâm của nhóm Siêu thực. Danh sách nghệ sĩ tham gia có nhiều tên tuổi của phong trào, trong đó có nhà thơ Benjamin Péret.

Việc dựng không gian được giao cho Marcel Duchamp. Theo bài nghiên cứu của Margaux Van Uytvanck trên Koregos, ông nhận danh xưng générateur arbitre, người khởi xướng ý tưởng và người phân xử. Man Ray được gọi là người phụ trách ánh sáng.

Duchamp khi ấy đã nổi tiếng với những readymade, những vật bán sẵn được đưa vào phòng trưng bày. Lần này, thứ ông đưa vào không phải một vật, mà là cả một môi trường: bóng tối, bụi than, cát, lá khô, âm thanh, và mùi.

Bao than trên trần, lá khô dưới sàn

Phòng chính là nơi Duchamp can thiệp nhiều nhất. Từ trần nhà, ông treo 1.200 bao than. Theo Koregos, ý định ban đầu là treo khoảng một trăm chiếc ô, nhưng không làm được. Những bao than hạ thấp trần, biến căn phòng thành một thứ gần như hang động. Bụi than có khi rơi xuống người xem.

Ở giữa phòng là một lò than hồng. Sàn phủ cát và lá khô. Bốn góc phòng là bốn chiếc giường chưa dọn. Có một cái ao nhỏ viền dương xỉ. Có những cánh cửa xoay được dùng để treo tác phẩm.

Giếng trời bị che lại để phòng gần như tối hẳn. Người xem được phát đèn pin để tự rọi vào tác phẩm mình muốn xem. Theo Koregos, những chiếc đèn pin biến mất ngay trong đêm khai mạc, và sau đó phòng phải lắp đèn cố định. Âm thanh cũng là một phần của không gian: tiếng duyệt binh và những tràng cười được ghi âm sẵn.

Mùi cà phê rang

Trong phòng tối ấy, cà phê được rang trên một bếp điện. Mùi cà phê rang lan khắp triển lãm. Tên gọi gắn với mùi này là odeurs du Brésil, những mùi của Brazil.

Ngày nay, đây thường được nhắc tới như một trong những lần đầu tiên mùi được dùng có chủ đích như chất liệu của thiết kế triển lãm. Trước đó, phòng trưng bày là nơi của mắt. Không khí trong phòng được coi là trung tính, và càng trung tính càng tốt. Ở đây, không khí có nội dung.

Mùi cà phê là một lựa chọn đáng để ý. Nó không lạ. Nó là mùi của quán, của bếp, của buổi sáng ở Paris. Đặt vào một căn phòng tối có bao than treo đầu và lá khô dưới chân, mùi quen thuộc ấy trở nên lạ. Đó chính là cách nhìn của Siêu thực: lấy thứ quen, đặt sai chỗ, để nó đổi nghĩa.

Vì sao triển lãm này còn được nhắc

Triển lãm năm 1938 thường được xem là một mốc của thiết kế triển lãm hiện đại. Người xem không còn đứng ngoài nhìn vào. Họ đi trong tác phẩm, dò đường bằng đèn pin, giẫm lên lá khô, nghe tiếng động, và ngửi.

Có một mối nối nhỏ với những việc Duchamp làm trước đó. Trong triển lãm có một ma nơ canh được trang điểm thành Rrose Sélavy, bản ngã nữ của ông. Mười bảy năm trước, gương mặt ấy đã nằm trên nhãn một lọ nước hoa, trong tác phẩm Belle Haleine, Eau de Voilette. Năm 1921, mùi là một cái tên trên chai. Năm 1938, mùi đã là một phần của không khí.

Nhiều thập kỷ sau, các bảo tàng mới dần quen với ý tưởng rằng một tác phẩm có thể cần được ngửi. Những căn phòng có mùi của nghệ thuật đương đại, từ quán bar của Kienholz đến các sắp đặt khứu giác ngày nay, đều có một tiền bối trong căn phòng tối đầy mùi cà phê ở Paris.



Thành viên Penta