Essays · Olfactory Art
Francis Kurkdjian. Parfum, sculpture de l'invisible.
Một mùi không có hình, nhưng vẫn chiếm chỗ.
Palais de Tokyo · Palais de Tokyo
Một nhà nước hoa trong một bảo tàng
Từ ngày 29 tháng 10 đến 23 tháng 11 năm 2025, Palais de Tokyo ở Paris mở một triển lãm tên là Parfum, sculpture de l'invisible. Dịch sát: nước hoa, điêu khắc của cái vô hình. Triển lãm nằm ở tầng lửng của toà nhà, trong một khu gọi là Saut du Loup.
Người đứng tên là Francis Kurkdjian, nhà điều hương người Pháp, giám đốc sáng tạo của Maison Francis Kurkdjian. Ông lập nhà nước hoa này năm 2009 cùng Marc Chaya. Triển lãm do chính nhà nước hoa tổ chức, để đánh dấu ba mươi năm sáng tác của ông. Muốn vào xem, khách phải đặt chỗ trước qua trang của thương hiệu.
Chi tiết ấy quan trọng. Palais de Tokyo là một trong những trung tâm nghệ thuật đương đại lớn của Paris. Nhưng lần này, người kể chuyện không phải một giám tuyển độc lập. Đó là một thương hiệu kể về chính mình, bằng ngôn ngữ của bảo tàng.
Điều đó không làm triển lãm mất giá trị để nhìn. Nó chỉ đổi cách nhìn. Người xem đi qua những căn phòng vừa như một triển lãm nghệ thuật, vừa như một cuốn hồi ký của một người làm mùi.
Những người đối thoại
Triển lãm được dựng như một chuỗi cuộc trò chuyện. Kurkdjian làm việc với người từ nhiều nghề khác nhau: nghệ sĩ Sophie Calle, nghệ sĩ Yann Toma, đạo diễn sân khấu Cyril Teste, nhiếp ảnh gia Christelle Boulé, nhạc trưởng và nghệ sĩ cello Klaus Mäkelä. Báo chí Pháp còn kể thêm nhà thiết kế Felipe Ribon và đầu bếp Anne-Sophie Pic.
Sophie Calle, người từng biến đồ đạc của khách lạ trong phòng khách sạn thành tác phẩm như trong The Hotel, là cái tên đứng đầu. Theo các bài viết về triển lãm, hai người gặp nhau năm 1999, khi Calle nhờ Kurkdjian làm một mùi để chuyển mùi của tiền thành nước hoa. Kurkdjian coi lần gặp ấy là một bước ngoặt. Đó là lần đầu một nghệ sĩ hỏi ông không phải về một mùi dễ chịu, mà về một ý tưởng.
Với Yann Toma, ông làm L'Or bleu, một thứ nước hoa uống được. Trong triển lãm, nó chảy ra từ một đài phun nhỏ. Ở một hành lang khác, những bông hồng bằng sứ do nghệ nhân Manufacture de Sèvres nung được đặt thành hàng, và chính những cánh hoa sứ ấy toả mùi.
Mỗi vật là một cách đưa mùi ra khỏi cái chai. Mùi đi vào nước để uống, vào sứ để nhìn, vào âm nhạc, vào ảnh. Triển lãm gọi chúng là tác phẩm di sản, sắp đặt khứu giác và vật thể thơm.
Một căn phòng quanh một chai nước hoa
Tác phẩm mới nhất của triển lãm là L'Alchimie des sens, tạm dịch là giả kim của các giác quan. Đó là một sắp đặt nhập vai, dựng quanh Baccarat Rouge 540, mùi nổi tiếng nhất của nhà Kurkdjian.
Ở đây, ý tưởng điêu khắc được đẩy xa nhất. Một mùi vốn nằm trong chai, được bán ở cửa hàng, được xịt lên cổ tay, giờ được trải ra thành cả một căn phòng. Người xem không cầm mùi lên. Họ bước vào trong nó.
Cũng ở đây, sự lưỡng lự của triển lãm lộ rõ nhất. Một căn phòng quanh một sản phẩm đang bán chạy vừa là một tác phẩm, vừa là một bài giới thiệu. Người xem có quyền cảm nhận cả hai. Không cần chọn một.
Mùi có phải là điêu khắc không
Câu hỏi trong tên triển lãm cũ hơn triển lãm nhiều. Từ đầu thế kỷ 20, các nghệ sĩ đã thử đặt mùi vào phòng trưng bày. Nhưng người làm nước hoa hiếm khi được mời vào bảo tàng với tư cách tác giả. Họ thường đứng sau chai, sau thương hiệu, sau gương mặt quảng cáo.
Kurkdjian đòi một vị trí khác. Ông mô tả nước hoa như một chất liệu được hít thở, giống như đá hay đồng là chất liệu được nhìn và chạm. Điêu khắc có thể tích, có trọng lượng, có bóng. Mùi thì có độ lan, có độ bền, có một vùng không khí mà nó chiếm giữ.
Nếu chấp nhận cách nghĩ ấy, người làm mùi là một kiểu nhà điêu khắc làm việc với không khí. Và mỗi căn phòng có mùi là một khối tượng mà không ai vẽ được đường viền.
Triển lãm không trả lời hẳn câu hỏi. Nó để người xem tự đi qua những khối không khí ấy, từ hoa sứ đến đài phun, từ căn phòng này sang căn phòng khác, và tự quyết định mình vừa đứng trước một tượng hay chỉ vừa ngửi thấy một mùi.
Olfactory Art