Essays · Olfactory Art

Georges Rouault. Le juste, comme le bois de santal, parfume la hache qui le frappe.

Thứ còn lại sau vết cắt là mùi.

Georges Rouault, tấm 46 bộ Miserere: tranh khắc axit đen trắng về người công chính và gỗ đàn hương

The Art Institute of Chicago, Gift of Frank B. Hubachek, Jr. and Mrs. Marjorie H. Watkins; © 2018 Artists Rights Society (ARS), New York / ADAGP, Paris · The Art Institute of Chicago


Một câu dưới tấm khắc

Tấm thứ 46 trong bộ Miserere của Georges Rouault mang một câu tiếng Pháp dài: Le juste, comme le bois de santal, parfume la hache qui le frappe. Người công chính, như gỗ đàn hương, làm thơm lưỡi rìu chặt mình.

Câu ấy không phải chú thích. Nó đứng cạnh hình như một giọng nói thứ hai. Hình thì im lặng, tối, nặng. Chữ thì đưa vào một thứ mà giấy và mực không chứa được: một mùi gỗ.

Theo hồ sơ của Art Institute of Chicago, đây là một tấm khắc axit trên giấy, phần hình khoảng 59 x 42 cm. Kích thước ấy gần với một bức tranh treo tường hơn là một trang minh hoạ. Rouault là hoạ sĩ trước khi là thợ khắc, và các tấm Miserere mang lối vẽ của ông: đường viền dày, mảng đen lớn, ánh sáng hiếm.

Art Institute of Chicago ghi niên đại 1945 cho bản họ giữ. Một số bảo tàng khác ghi năm 1926. Khoảng lệch ấy không phải lỗi ghi chép đơn thuần. Nó cho thấy cách Rouault làm việc: ông quay lại các bản đồng nhiều lần, qua nhiều năm, trước khi để chúng được in thành bộ.

Miserere, từ chiến tranh đến lòng thương

Dự án bắt đầu từ Ambroise Vollard, nhà buôn tranh lớn của Paris đầu thế kỷ 20. Năm 1916, Vollard đặt Rouault làm một cuốn sách tranh khắc, dự kiến hai tập, mỗi tập năm mươi tấm. Tên ban đầu là Miserere et Guerre: Thương xót và Chiến tranh.

Chiến tranh thế giới thứ nhất đứng ở phía sau. Nhưng Rouault cũng viết rằng loạt tranh này ra đời sau cái chết của cha ông, và ông tin mình đã đặt vào đó phần tốt nhất của bản thân. Nỗi đau riêng và nỗi đau chung đi cùng nhau.

Các bản đồng được làm chủ yếu trong khoảng 1922 đến 1927. Rồi dự án dừng lại. Vollard mất năm 1939. Rouault phải giành lại quyền với các bản in qua con đường pháp lý. Mãi đến năm 1948, 58 tấm mới được xuất bản ở Paris, dưới tên Miserere. Hơn ba mươi năm từ lúc được đặt hàng.

Trong bộ tranh có Chúa Kitô, người lính, người mẹ, người nghèo, gã hề. Mỗi tấm đi kèm một câu. Có câu lấy từ Kinh Thánh. Có câu nghe như tục ngữ. Có câu Rouault tự viết. Người xem đi qua 58 tấm như đi qua một cuốn kinh cầu bằng hình.

Mùi như một câu trả lời

Đàn hương là loại gỗ được dùng làm nhang, làm hộp, làm quạt ở nhiều nền văn hoá. Mùi của nó nằm trong lõi gỗ và ở lại rất lâu. Ai từng cầm một chiếc quạt đàn hương cũ đều biết điều ấy: nhiều năm sau, nan quạt vẫn còn mùi.

Câu của Rouault dùng đúng tính chất vật lý này làm hình ảnh đạo đức. Người công chính không đáp lại bạo lực bằng bạo lực. Thứ họ để lại trên kẻ làm hại mình là chính mùi của họ. Lưỡi rìu đi khỏi cái cây, mang theo một phần của cái cây.

Đây là hình ảnh của lòng tha thứ, nhưng không mềm mỏng. Lưỡi rìu vẫn chặt. Cái cây vẫn đổ. Rouault không hứa rằng người tốt sẽ được cứu. Ông chỉ nói điều gì còn lại sau khi mọi thứ đã xảy ra.

Trong lịch sử hội hoạ châu Âu, mùi hương thường xuất hiện như dấu hiệu của sang trọng, của cám dỗ, hay của sự thánh thiện trong nghi lễ, như chiếc lư hương trong tay thiên thần của Odilon Redon. Ở tấm 46, nó là một phẩm chất con người. Một tấm khắc đen trắng, không màu, không mùi, mượn khứu giác để nói điều mà hình ảnh khó nói hết.

Có lẽ vì vậy câu này được nhớ lâu hơn nhiều tấm khác trong bộ. Người ta có thể quên hình. Nhưng cái ý một mùi gỗ bám lên lưỡi rìu thì rất khó quên. Nó cụ thể, nó có thể ngửi được trong tưởng tượng, và nó đặt câu hỏi mà Miserere đặt suốt 58 tấm: trước bạo lực, con người còn giữ được gì.



Thành viên Penta