Essays · Photography
Hiroshi Sugimoto. Lightning Fields.
Tia điện không được chụp. Nó tự viết lên phim.
Fraenkel Gallery · Fraenkel Gallery
Một bức ảnh không có máy ảnh
Lightning Fields là loạt ảnh của Hiroshi Sugimoto làm trong phòng tối, không dùng máy ảnh. Ông đặt một tấm phim khổ lớn lên một tấm kim loại. Rồi ông dùng một máy phát tĩnh điện Van de Graaff, loại có thể tích tới 400.000 volt, và phóng tia điện thẳng xuống bề mặt phim.
Tia điện chạm vào lớp nhũ tương trong một phần rất nhỏ của giây. Nó để lại những đường sáng phân nhánh, có tấm như cơn mưa sao băng, có tấm như rễ cây, như mạch máu, như một sinh vật đang mọc. Mỗi lần phóng cho ra một hình duy nhất. Không lặp lại được.
Phim sau đó được tráng và in thành ảnh bạc gelatin. Khi Fraenkel Gallery ở San Francisco trưng bày loạt này vào mùa thu năm 2009, có những tấm cao gần hai mét. Ở kích thước ấy, một tia điện kéo dài một khoảnh khắc trở thành một vật để đứng nhìn rất lâu.
Sugimoto làm việc với thiết bị điện áp cao, trong bóng tối, với phim nhạy sáng. Có yếu tố nguy hiểm, và có yếu tố may rủi. Ông điều chỉnh được dụng cụ, khoảng cách, cách chạm. Ông không điều chỉnh được nhánh nào sẽ mọc ra.
Biến một lỗi thành đối tượng
Với những người chụp phim khổ lớn, tĩnh điện từng là một phiền toái. Khi tấm phim bị kéo hay cọ xát trong không khí khô, những tia phóng nhỏ có thể để lại vệt sáng hình cành cây trên âm bản. Nhiều người thợ ảnh đã mất những tấm phim tốt vì thế.
Sugimoto đảo ngược vấn đề đó. Cái vệt từng bị xem là hỏng nay trở thành chủ đề duy nhất của bức ảnh. Không còn phong cảnh, không còn chân dung, chỉ còn vết mà điện để lại khi đi qua chất liệu.
Đây là một thói quen trong cách ông làm việc. Ở những loạt trước, ông để màn trập mở suốt một bộ phim chiếu trong rạp, cho tới khi màn hình chỉ còn là một khối trắng. Ông chụp mặt biển với đường chân trời chia khung làm hai. Ông luôn đẩy nhiếp ảnh về phía những điều kiện cơ bản nhất của nó: ánh sáng, thời gian, bề mặt nhạy.
Quay về gốc của nhiếp ảnh
Lightning Fields có một người đối thoại từ thế kỷ mười chín: William Henry Fox Talbot, một trong những người phát minh ra nhiếp ảnh ở Anh. Talbot cũng quan tâm tới điện và các thí nghiệm về tĩnh điện. Cùng thời đó, Michael Faraday công bố định luật cảm ứng điện từ năm 1831, nền tảng của máy phát điện về sau.
Sugimoto muốn làm lại, trong phòng tối của mình, cái khoảnh khắc khi khoa học và hình ảnh còn chưa tách ra. Khi đó, một tấm giấy nhạy sáng là một dụng cụ thí nghiệm, chưa phải một bức ảnh nghệ thuật.
Trong triển lãm năm 2009, cạnh những tấm Lightning Fields, Fraenkel treo hai ảnh thuộc một loạt song song: những bản in bạc gelatin nhuộm tông mà Sugimoto làm từ chính âm bản gốc của Talbot. Hai loạt đặt cạnh nhau như hai đầu của cùng một sợi dây.
Ảnh như một vết
Phần lớn bức ảnh ta xem là hình của một thứ khác: một khuôn mặt, một con phố, một buổi chiều. Lightning Fields thì không có thứ khác nào. Cái được ghi lại chính là cái đã chạm vào phim.
Vì vậy loạt ảnh này gần với dấu chân hơn là với tranh vẽ. Nó là vết của một sự kiện vật lý. Nhìn vào, ta không thấy tia sét. Ta thấy chỗ tia sét đã đi qua.
Tác phẩm của Sugimoto hiện nằm trong nhiều bộ sưu tập lớn, trong đó có MoMA, Metropolitan Museum of Art, Tate và Bảo tàng Nghệ thuật Hiện đại Quốc gia Tokyo. Nhưng điều Lightning Fields giữ lại thì rất nhỏ: một phần nhỏ của giây, được giữ lâu hơn bản thân nó rất nhiều.
Photography