Essays · Contemporary Art
Hito Steyerl. How Not to Be Seen: A Fucking Didactic Educational .MOV File.
Có những thứ có mặt mà không để lại hình.
Tate · Tate
Một bài học trong mười sáu phút
How Not to Be Seen: A Fucking Didactic Educational .MOV File là một video HD của Hito Steyerl, làm năm 2013. Bản lưu ở gallery của nghệ sĩ ghi thời lượng mười lăm phút năm mươi hai giây. Tác phẩm thuộc bộ sưu tập Tate và đã được trình chiếu ở Tate Modern, trong phòng trưng bày mang tên Performer and Participant.
Cái tên đã nói gần hết giọng điệu. Một tập tin .MOV, loại định dạng video quen thuộc trên máy tính. Một tài liệu giáo khoa. Và một chữ chửi thề chen vào giữa, như tiếng thở dài của người phải soạn bài giảng mà biết nó vô ích.
Steyerl sinh năm 1966 ở Munich, sống ở Berlin. Bà vừa làm phim vừa viết, và cả hai phần việc đều xoay quanh một câu hỏi: hình ảnh vận hành thế nào trong đời sống kinh tế và chính trị hôm nay. Trong các bài viết của mình, bà từng bênh vực những hình ảnh kém chất lượng, bị nén, bị sao chép, lan khắp mạng, như một dạng hình ảnh có đời sống riêng.
How Not to Be Seen đi theo hướng ngược lại. Nó không hỏi hình ảnh đi đâu. Nó hỏi làm sao để không trở thành hình ảnh.
Sa mạc, phông xanh và điểm ảnh
Video mở ra ở một nơi lạ: một bãi thử độ phân giải giữa sa mạc, những ô và vạch sơn trên mặt đất dùng để kiểm tra máy ảnh chụp từ trên cao. Đây là nơi hình ảnh được đo xem nó sắc nét tới đâu. Steyerl chọn chính nơi đó để dạy cách biến mất.
Bài học chia thành nhiều phần, đọc bằng một giọng máy đều đều. Trốn khỏi máy quay. Trốn ngay trước mắt mọi người. Biến mình thành hình ảnh. Nhỏ hơn một điểm ảnh. Những người đứng trước phông xanh, rồi bị xoá khỏi khung, để lại nền trống. Có đoạn nghiêm túc như phim huấn luyện, có đoạn như một buổi diễn hài.
Hài hước là cách Steyerl làm cho câu hỏi dễ nghe. Nhưng câu hỏi thì không hài. Vệ tinh chụp mặt đất với độ phân giải ngày càng cao. Máy quay có ở khắp nơi. Ai được nhìn thấy, ai bị bỏ qua, ai bị xoá, đó là chuyện quyền lực, không phải chuyện kỹ thuật.
Video gợi rằng có những người đã vô hình từ trước khi họ muốn trốn: những người không có giấy tờ, những người không được tính trong số liệu, những người biến mất mà không ai ghi lại. Với họ, không bị nhìn thấy không phải một kỹ năng. Đó là hoàn cảnh.
Ở ngoài khung hình
Điều khiến tác phẩm vẫn đúng sau hơn mười năm là nó không đưa ra lối thoát. Không có bài học nào thực sự hiệu quả. Mỗi cách biến mất lại dẫn về một hình ảnh khác. Trốn vào phông xanh thì thành hiệu ứng. Trốn vào đám đông thì thành dữ liệu.
Steyerl tiếp tục câu hỏi này trong những tác phẩm sau, như Factory of the Sun, nơi con người bị biến thành ánh sáng trong một trò chơi điện tử. Ở How Not to Be Seen, câu hỏi còn ở dạng đơn giản nhất: một người, một máy quay, và mong muốn được yên.
Xem xong, người ta nhìn lại những máy quay quen thuộc quanh mình một cách khác. Chiếc điện thoại trên bàn. Mắt kính đen trên trần siêu thị. Tấm ảnh vệ tinh của mái nhà mình trên bản đồ.
Có lẽ bài học duy nhất của video là: sự vô hình giờ đã thành một thứ xa xỉ. Và những gì còn thoát được khỏi khung hình, như một giọng nói trong phòng bên, một mùi thoảng qua cửa, trở nên đáng quý hơn.
Contemporary Art