Essays · Contemporary Art
Arthur Jafa. APEX.
Hình ảnh đặt cạnh nhau thì tự sinh ra nghĩa.
Images set side by side make their own meaning.
Những cuốn sổ cắt dán
Trong hơn ba mươi năm, Arthur Jafa cắt ảnh. Từ tạp chí, từ báo in, từ quảng cáo. Ông dán chúng vào sổ, xếp theo một trật tự chỉ riêng ông hiểu. Việc này bắt đầu khi ông còn làm quay phim, và nhiều trang sổ từng là tư liệu tham khảo cho các cảnh quay.
Jafa là một nhà quay phim trước khi được biết đến như một nghệ sĩ. Ông đứng máy cho Daughters of the Dust năm 1991 của đạo diễn Julie Dash, bộ phim đã mang lại cho ông giải quay phim tại Liên hoan phim Sundance. Con mắt của ông được luyện trong khung hình điện ảnh: ánh sáng, nhịp, chuyển cảnh.
Về sau, thói quen cắt dán chuyển sang máy tính. Thay vì kéo và hồ dán, ông gom ảnh số vào một thư mục. Thư mục ấy có tên APEX.
Tám phút, hàng trăm hình ảnh
APEX ra đời năm 2013. Nó tồn tại dưới nhiều dạng: có lúc là một tấm lưới ảnh in trên panel, có lúc là một video. Bản video dài khoảng tám phút, hiện nằm trong bộ sưu tập của Bảo tàng Nghệ thuật Hiện đại New York (MoMA).
Trong video, hình ảnh lướt qua rất nhanh. Mỗi tấm chỉ đứng trên màn hình một thoáng. Âm thanh là một bản techno của Robert Hood, nhà sản xuất nhạc điện tử gốc Detroit, cắt ngang bởi một tiếng bíp đều đều nhưng lệch nhịp. Người xem không kịp nhìn kỹ. Họ chỉ kịp nhận ra.
Và thứ họ nhận ra rất hỗn độn. Chuột Mickey. Frederick Douglass và Sojourner Truth, hai gương mặt của phong trào bãi nô Mỹ. Côn trùng dưới kính hiển vi điện tử. Vận động viên, nhạc sĩ, nghệ sĩ da đen. Nhật thực. Cảnh trong phim khoa học viễn tưởng và phim kinh dị. Hộp sọ. Những cơ thể bị tổn thương.
Không có lời thuyết minh. Không có chú thích. Chỉ có ảnh này, rồi ảnh kế tiếp.
Những rối rắm rùng rợn
Khi hình ảnh đi liền nhau với tốc độ ấy, chúng bắt đầu dính vào nhau. Một người hùng đứng ngay sau một kẻ ác. Một bức ảnh lịch sử đứng cạnh một nhân vật hoạt hình. Quá khứ và hiện tại không còn tách rời. Jafa gọi hiện tượng này là spooky entanglements, tạm hiểu là những rối rắm rùng rợn.
Cụm từ mượn từ vật lý lượng tử, nơi hai hạt ở xa nhau vẫn ảnh hưởng lẫn nhau. Trong APEX, hai hình ảnh không liên quan gì bỗng liên quan. Người xem tự nối chúng lại, dù không muốn.
Đó là cách tác phẩm đặt câu hỏi về hình ảnh người da đen trong văn hoá đại chúng Mỹ. Cùng một gương mặt có thể là thần tượng trên bìa tạp chí, là nạn nhân trên trang báo, là quái vật trong một bộ phim. APEX không tách ba thứ đó ra. Nó để chúng chạy qua nhau, cho tới khi người xem thấy chúng vốn đã luôn nằm chung một kho.
Vài năm sau, Jafa dùng cùng phương pháp dựng cho Love Is the Message, The Message Is Death năm 2016, một video ghép từ nhiều đoạn phim có sẵn, và được biết đến rộng rãi hơn. Nhưng APEX là nơi phương pháp ấy hiện rõ nhất: gần như chỉ có ảnh tĩnh, tốc độ, và nhịp.
Vì sao APEX đáng nhớ
APEX không tạo ra hình ảnh mới. Nó sắp xếp lại những gì đã có. Điều đáng nhớ nằm ở đó: một người có thể nói một điều rất lớn chỉ bằng cách chọn thứ tự.
Mỗi tấm ảnh trong APEX, đứng riêng, đều quen thuộc. Người xem đã thấy chúng ở đâu đó, trên báo, trên màn hình, trên tường. Nhưng chưa ai đặt chúng cạnh nhau theo cách này. Chỗ chúng chồng lên nhau mới là chỗ tác phẩm lên tiếng.
Tám phút trôi qua rất nhanh. Người xem bước ra, mang theo không phải một hình ảnh cụ thể mà một cảm giác: rằng mọi hình ảnh đều nằm trong một mạng lưới, và không tấm nào vô can.
The clipping notebooks
For more than thirty years, Arthur Jafa cut out pictures. From magazines, newspapers, advertisements. He pasted them into notebooks, in an order only he understood. The habit began while he was working as a cinematographer, and many pages served as references for his shots.
Jafa was a cinematographer before he was known as an artist. He shot Julie Dash's Daughters of the Dust in 1991, which earned him the cinematography award at the Sundance Film Festival. His eye was trained in the film frame: light, rhythm, the cut.
Later the clipping habit moved to his computer. Instead of scissors and glue, he gathered digital images into a folder. The folder was called APEX.
Eight minutes, hundreds of images
APEX dates from 2013. It exists in several forms: sometimes a grid of images printed on a panel, sometimes a video. The video runs about eight minutes and is now in the collection of the Museum of Modern Art in New York.
In the video, pictures flash past. Each holds the screen for only an instant. The sound is a techno track by Robert Hood, the Detroit electronic producer, cut across by a steady but off beat pulse. The viewer has no time to look closely. Only time to recognise.
What they recognise is a jumble. Mickey Mouse. Frederick Douglass and Sojourner Truth, two faces of American abolition. Insects under an electron microscope. Black athletes, musicians, artists. An eclipse. Stills from science fiction and horror films. Skulls. Damaged bodies.
No voiceover. No captions. Only this picture, then the next.
Spooky entanglements
When images follow each other at that speed, they begin to stick together. A hero stands right behind a villain. A historical photograph sits next to a cartoon. Past and present stop being separate. Jafa has called this spooky entanglements.
The phrase is borrowed from quantum physics, where two distant particles still affect one another. In APEX, two unrelated pictures suddenly become related. The viewer links them, whether they want to or not.
This is how the work questions the image of Black people in American popular culture. The same face can be an idol on a magazine cover, a victim in a newspaper, a monster in a film. APEX does not pull those apart. It runs them through one another until the viewer sees they were always stored in the same archive.
A few years later Jafa used the same editing method for Love Is the Message, The Message Is Death in 2016, a video built from found footage, which reached a much wider audience. But APEX is where the method is plainest: almost nothing but still images, speed and beat.
Why APEX stays
APEX makes no new images. It rearranges ones that already exist. That is what stays: a person can say something very large simply by choosing an order.
Every picture in APEX, alone, is familiar. The viewer has seen them somewhere, in print, on a screen, on a wall. But no one had placed them side by side like this. The place where they overlap is where the work speaks.
Eight minutes pass quickly. The viewer walks out carrying not one particular image but a feeling: that every image sits inside a network, and none is innocent.
Contemporary Art