Essays · Contemporary Art

Arthur Jafa. APEX.

Hình ảnh đặt cạnh nhau thì tự sinh ra nghĩa.

Arthur Jafa, APEX: một khung hình trong chuỗi ảnh lướt nhanh của video

Những cuốn sổ cắt dán

Trong hơn ba mươi năm, Arthur Jafa cắt ảnh. Từ tạp chí, từ báo in, từ quảng cáo. Ông dán chúng vào sổ, xếp theo một trật tự chỉ riêng ông hiểu. Việc này bắt đầu khi ông còn làm quay phim, và nhiều trang sổ từng là tư liệu tham khảo cho các cảnh quay.

Jafa là một nhà quay phim trước khi được biết đến như một nghệ sĩ. Ông đứng máy cho Daughters of the Dust năm 1991 của đạo diễn Julie Dash, bộ phim đã mang lại cho ông giải quay phim tại Liên hoan phim Sundance. Con mắt của ông được luyện trong khung hình điện ảnh: ánh sáng, nhịp, chuyển cảnh.

Về sau, thói quen cắt dán chuyển sang máy tính. Thay vì kéo và hồ dán, ông gom ảnh số vào một thư mục. Thư mục ấy có tên APEX.

Tám phút, hàng trăm hình ảnh

APEX ra đời năm 2013. Nó tồn tại dưới nhiều dạng: có lúc là một tấm lưới ảnh in trên panel, có lúc là một video. Bản video dài khoảng tám phút, hiện nằm trong bộ sưu tập của Bảo tàng Nghệ thuật Hiện đại New York (MoMA).

Trong video, hình ảnh lướt qua rất nhanh. Mỗi tấm chỉ đứng trên màn hình một thoáng. Âm thanh là một bản techno của Robert Hood, nhà sản xuất nhạc điện tử gốc Detroit, cắt ngang bởi một tiếng bíp đều đều nhưng lệch nhịp. Người xem không kịp nhìn kỹ. Họ chỉ kịp nhận ra.

Và thứ họ nhận ra rất hỗn độn. Chuột Mickey. Frederick Douglass và Sojourner Truth, hai gương mặt của phong trào bãi nô Mỹ. Côn trùng dưới kính hiển vi điện tử. Vận động viên, nhạc sĩ, nghệ sĩ da đen. Nhật thực. Cảnh trong phim khoa học viễn tưởng và phim kinh dị. Hộp sọ. Những cơ thể bị tổn thương.

Không có lời thuyết minh. Không có chú thích. Chỉ có ảnh này, rồi ảnh kế tiếp.

Những rối rắm rùng rợn

Khi hình ảnh đi liền nhau với tốc độ ấy, chúng bắt đầu dính vào nhau. Một người hùng đứng ngay sau một kẻ ác. Một bức ảnh lịch sử đứng cạnh một nhân vật hoạt hình. Quá khứ và hiện tại không còn tách rời. Jafa gọi hiện tượng này là spooky entanglements, tạm hiểu là những rối rắm rùng rợn.

Cụm từ mượn từ vật lý lượng tử, nơi hai hạt ở xa nhau vẫn ảnh hưởng lẫn nhau. Trong APEX, hai hình ảnh không liên quan gì bỗng liên quan. Người xem tự nối chúng lại, dù không muốn.

Đó là cách tác phẩm đặt câu hỏi về hình ảnh người da đen trong văn hoá đại chúng Mỹ. Cùng một gương mặt có thể là thần tượng trên bìa tạp chí, là nạn nhân trên trang báo, là quái vật trong một bộ phim. APEX không tách ba thứ đó ra. Nó để chúng chạy qua nhau, cho tới khi người xem thấy chúng vốn đã luôn nằm chung một kho.

Vài năm sau, Jafa dùng cùng phương pháp dựng cho Love Is the Message, The Message Is Death năm 2016, một video ghép từ nhiều đoạn phim có sẵn, và được biết đến rộng rãi hơn. Nhưng APEX là nơi phương pháp ấy hiện rõ nhất: gần như chỉ có ảnh tĩnh, tốc độ, và nhịp.

Vì sao APEX đáng nhớ

APEX không tạo ra hình ảnh mới. Nó sắp xếp lại những gì đã có. Điều đáng nhớ nằm ở đó: một người có thể nói một điều rất lớn chỉ bằng cách chọn thứ tự.

Mỗi tấm ảnh trong APEX, đứng riêng, đều quen thuộc. Người xem đã thấy chúng ở đâu đó, trên báo, trên màn hình, trên tường. Nhưng chưa ai đặt chúng cạnh nhau theo cách này. Chỗ chúng chồng lên nhau mới là chỗ tác phẩm lên tiếng.

Tám phút trôi qua rất nhanh. Người xem bước ra, mang theo không phải một hình ảnh cụ thể mà một cảm giác: rằng mọi hình ảnh đều nằm trong một mạng lưới, và không tấm nào vô can.



Thành viên Penta