Essays · Modern Art
Jannis Kounellis. Untitled.
Một bức tranh không có sơn.
Tate · Tate
Hai cột, bốn thanh, một ít len
Tác phẩm đứng nghiêng, tựa vào tường. Hai cột gỗ thẳng đứng đỡ bốn thanh ngang. Trên các thanh ngang, người ta vắt những cuộn len lỏng lẻo, chưa chải, chưa xe. Phần lớn len giữ màu trắng ngà. Một số cuộn được nhuộm xanh nhạt, rất nhẹ, như thể màu chỉ vừa kịp thấm vào.
Không có khung tranh. Không có bệ. Kích thước khi trưng bày khoảng hai mét rưỡi chiều cao, gần ba mét chiều ngang, nhưng chiều sâu chỉ chừng bốn mươi lăm phân. Nó mỏng như một tấm vải căng, nhưng là vải chưa thành vải.
Jannis Kounellis làm tác phẩm này năm 1968 ở Rome. Nó không có tên, chỉ là Untitled. Tate mua lại năm 1996, và từ đó nó đi qua nhiều phòng trưng bày: Tate Modern, một triển lãm ở Rome về Alberto Burri, rồi Walker Art Center ở Minneapolis và Museo Jumex ở Mexico City trong đợt triển lãm Kounellis những năm 2022 và 2023.
Đứng trước nó, người xem mất một lúc mới biết nên nhìn vào đâu. Vào gỗ, vào len, hay vào khoảng tường phía sau lộ ra giữa các thanh.
Rời bỏ hội hoạ
Kounellis sinh ở Hy Lạp, rời quê năm 1956 và sang Ý. Cuối những năm 1960, ông là một trong những gương mặt chính của Arte Povera, nhóm nghệ sĩ Ý quay lưng với những chất liệu sang trọng và tìm đến những thứ nghèo, thường ngày. Vào thời điểm làm tác phẩm này, ông đã bỏ hội hoạ.
Vật liệu của ông thay bằng than, sắt, đá, đất, xương rồng, gỗ, lửa. Có khi là động vật sống. Năm 1967, tại Galleria L'Attico ở Rome, ông đưa con vẹt của chính mình vào một tác phẩm. Năm 1969, cũng ở đó, ông đưa vào mười hai con ngựa, câu chuyện Penta đã kể trong bài về mười hai con ngựa ở L'Attico. Len nằm trong cùng một danh sách. Nó không phải một chất liệu được chọn vì đẹp, mà vì nó có thật và đơn giản.
Nhà phê bình Germano Celant, người đặt tên cho Arte Povera, từng mô tả bước chuyển này của Kounellis như một lần rời ngôn ngữ viết của nghệ thuật để đến với ngôn ngữ của vật chất. Thay vì nói về một thứ, tác phẩm để thứ đó hiện diện. Người xem không cần đọc. Họ gặp.
Có người đọc lựa chọn vật liệu của ông qua lịch sử. Len, than, gỗ, ngựa là những tài nguyên nền tảng của các nền văn minh cũ, của buôn bán và chăn nuôi thời Hy Lạp cổ hay thời Trung cổ. Theo cách đọc ấy, tác phẩm không nhìn về phía trước theo một đường thẳng, mà vòng lại, như thể tiến bộ là một vòng tròn.
Pollock, bằng lông cừu
Nhiều năm sau, Kounellis kể với các giám tuyển của Tate một chi tiết bất ngờ. Tác phẩm này một phần được làm để đáp lại Blue Poles: Number 11, 1952 của Jackson Pollock, bức tranh hiện ở National Gallery of Australia tại Canberra.
Trong tranh của Pollock có những cây cột xanh chạy chéo giữa các lớp sơn nhỏ giọt. Ở Kounellis, cột gỗ thật thay cho cột sơn. Len xanh và trắng được kéo tơi ra, rủ xuống, bắt chước những vệt sơn chảy. Một bức tranh trừu tượng được dựng lại bằng vật, bởi một người đã tuyên bố không vẽ nữa.
Chi tiết ấy làm tác phẩm đổi nghĩa. Nó không còn chỉ là một khung phơi len. Nó là một bức tranh đã rời khỏi mặt phẳng, bước vào phòng và tựa vào tường như một người mệt.
Khi len phải thay
Len là vật sống theo cách của nó. Nó bám bụi, xẹp xuống, bết lại theo thời gian. Năm 2001, trước triển lãm Zero to Infinity ở Tate Modern về Arte Povera giai đoạn 1962 đến 1972, chính Kounellis đã làm lại tác phẩm. Ông gỡ bớt những phần len đã bết và thay bằng len mới.
Một bức tranh sơn dầu được bảo quản để giữ nguyên. Ở đây, cách giữ tác phẩm lại là thay một phần của nó. Hình dạng còn, ý còn, nhưng những sợi len người xem thấy hôm nay không hoàn toàn là những sợi của năm 1968.
Có lẽ đó là điều khiến tác phẩm đáng nhớ. Nó không giả vờ bất biến. Nó thừa nhận rằng vật liệu có đời sống, có lúc tươi, có lúc mỏi. Và nghệ sĩ, thay vì chống lại điều đó, đã chọn đứng về phía vật liệu.
Modern Art