Essays · Olfactory Art

Jean Marie Farina. Lọ Eau de Cologne.

Mùi đã bay. Lời hứa trên nhãn vẫn còn.

Lọ Eau de Cologne của Jean Marie Farina: lọ thuỷ tinh cao còn nguyên nhãn giấy in chữ Pháp

© Victoria and Albert Museum, London · Victoria and Albert Museum (V&A)


Một lọ thuỷ tinh và một mảnh giấy

Chiếc lọ thuộc bộ sưu tập Gốm sứ của Victoria and Albert Museum ở London. Nó cao 24,5 cm, làm bằng thuỷ tinh, còn giữ nguyên nhãn giấy in. Bảo tàng xác định niên đại khoảng từ năm 1825 đến năm 1850, nơi làm là Đức hoặc Pháp.

Hình dáng lọ đơn giản. Cao, thẳng, không trang trí. Thứ làm nó đáng giữ là mảnh nhãn giấy. Hầu hết lọ nước hoa cũ đã mất nhãn, vì giấy thấm nước, bong keo, rách theo năm tháng. Chiếc lọ này thì không.

V&A ghi Jean Marie Farina là người bán lẻ. Nghĩa là cái tên trên nhãn không nói ai thổi chiếc lọ. Nó nói ai đứng sau thứ chất lỏng bên trong, và ai chịu trách nhiệm về nó trước người mua.

Người xem đứng trước tủ kính vì thế nhìn vào chữ nhiều hơn nhìn vào thuỷ tinh. Chiếc lọ chỉ là cái nền. Mảnh giấy mới là phần kể chuyện.

Người chưng cất lâu đời nhất

Nhãn in bằng tiếng Pháp. Dòng chính gọi tên sản phẩm là Eau de Cologne của Jean Marie Farina, và gọi người làm là nhà chưng cất lâu đời nhất của thứ Eau de Cologne thật nhất. Kèm theo là những dòng nhắc tới các vị hoàng gia từng dùng hàng.

Đó là một lời khẳng định, không phải một lời mô tả. Nó không nói mùi thơm ra sao. Nó nói về tuổi đời, về tính xác thực, về những người có địa vị đã chọn nó. Người mua được mời tin vào cái tên trước khi mở nắp.

Cách viết ấy cho thấy một điều về thị trường thời đó. Khi một người phải nói mình là thật nhất và lâu đời nhất, thường là vì có nhiều người khác cũng đang nói điều tương tự. Eau de Cologne, nghĩa đen là nước của Cologne, gắn với dòng họ Farina gốc Ý làm nghề ở thành phố Cologne từ đầu thế kỷ 18. Sang thế kỷ 19, cái tên Farina xuất hiện trên rất nhiều nhãn hàng, và mỗi nhãn đều muốn được tin là bản gốc.

Một trong những thương hiệu mùi đầu tiên

Trước khi có chữ thương hiệu, đã có những cái tên được dùng như thương hiệu. Farina là một ví dụ sớm ở châu Âu. Một họ người trở thành đảm bảo cho một mùi. Một thành phố trở thành tên gọi cho cả một loại nước hoa.

Eau de Cologne là thứ nước thơm nhẹ, tươi, nổi bật bởi các loại cam chanh và thảo mộc. Nó được dùng rộng rãi, không chỉ trong giới thượng lưu. Chính vì phổ biến, nó dễ bị làm nhái. Và chính vì dễ bị làm nhái, chiếc nhãn giấy trở nên quan trọng.

Chiếc nhãn trên lọ ở V&A là một công cụ của niềm tin. Chữ in, tên riêng, danh sách người dùng có địa vị. Nó làm công việc mà ngày nay logo, bao bì và giấy chứng nhận cùng làm. Chỉ khác là mọi thứ nằm gọn trên một mảnh giấy nhỏ.

Vì sao chiếc lọ nhỏ này đáng nhớ

Lịch sử mùi hương thường được kể qua những chiếc lọ đẹp. Chiếc lọ Farina không đẹp theo nghĩa ấy. Nó đáng nhớ vì nó giữ được phần dễ mất nhất: lời nói của người bán.

Nhìn nó, ta thấy mùi hương đã luôn cần chữ. Mùi không tự chứng minh được nguồn gốc. Người ngửi không phân biệt được bản thật với bản nhái chỉ bằng mũi, nhất là khi hai mùi gần nhau. Vì thế cái tên phải gánh phần việc ấy.

Vài chục năm sau, có những chiếc lọ mang tên mùi và tên nhà nước hoa đúc thẳng vào thuỷ tinh, như lọ Cyclamen Lalique làm cho Coty năm 1909. Chữ khi ấy không còn dán bên ngoài mà nằm trong chính chất liệu. Nhưng nhu cầu thì vẫn vậy, và khởi đầu của nó có thể nằm ở những mảnh giấy như thế này, dán lên một chai thuỷ tinh trơn, còn sót lại qua gần hai thế kỷ.



Thành viên Penta