Essays · Olfactory Art

Puqua. Man Making Incense Sticks.

Trước khi thành khói, nhang là việc của một bàn tay.

Puqua, Man Making Incense Sticks: tranh màu nước, người thợ áo lam ngồi ở đầu tấm ván dài màu nâu, phía sau là hai bàn chất nhang, Quảng Châu, khoảng 1790

© Victoria and Albert Museum, London · Victoria and Albert Museum (V&A)


Một người, một tấm ván, hai bàn nhang

Victoria and Albert Museum ở London giữ một bức tranh màu nước và mực trên giấy, khổ 36 x 46 cm, có tên Man Making Incense Sticks: người làm nhang. Bảo tàng ghi người vẽ là Puqua, nơi vẽ là Quảng Châu, thời gian khoảng năm 1790.

Hồ sơ tả bức tranh bằng vài dòng. Nhân vật chính mặc áo lam, ngồi ở đầu một tấm ván dài màu nâu. Phía sau, trên hai chiếc bàn, là những đống nhang. Không có phong cảnh, không có câu chuyện. Chỉ có người thợ, chỗ làm, và thành quả.

Bức tranh không nói chính xác người thợ đang làm công đoạn nào. Penta không đoán thay. Điều có thể thấy là tỉ lệ: tấm ván dài, đống nhang lớn, người thì nhỏ và ngồi yên. Việc làm nhang, nhìn qua bức tranh, là một việc của sự lặp lại. Một que, rồi một que nữa, rồi hàng trăm que, cho tới khi bàn đầy.

Bảo tàng mua bức tranh từ Parsons & Sons và vào sổ năm 1898. Nó từng được in trong sách Souvenir from Canton, về tranh xuất khẩu Trung Hoa ở V&A, xuất bản ở Thượng Hải năm 2003.

Một trăm nghề ở Quảng Châu

Man Making Incense Sticks không đứng một mình. Theo V&A, nó thuộc một bộ 100 bức, mỗi bức vẽ một nghề hay một công việc ở Quảng Châu. Trong bộ có người làm giấy, người đổi tiền, thầy bói, thợ may, thợ làm tên, thợ sửa ô, người bán chim.

Và có một bức nữa về hương: Man Selling Incense Sticks, người bán nhang. Cũng một người áo lam, lần này đứng giữa hai chiếc hộp màu đỏ cam. Hai bức cùng khổ, cùng thời, cùng nhập bảo tàng năm 1898. Đặt cạnh nhau, chúng kể hai đầu của một con đường: nơi nhang được làm và nơi nhang được bán.

V&A giải thích vì sao những bức tranh như thế ra đời: chúng được làm cho người châu Âu, những người muốn biết thêm về Trung Hoa và con người ở đó. Cuối thế kỷ 18, Quảng Châu là cảng chính nơi thương nhân phương Tây được phép buôn bán với Trung Hoa. Họ mua trà, lụa, sứ, và cả tranh, như một cách mang một phần thành phố về nhà.

Những bộ tranh nghề nghiệp vì thế là một kiểu từ điển bằng hình. Mỗi trang một nghề. Người xem ở London hay Amsterdam lật qua, và thấy một thành phố họ có thể không bao giờ tới. Họ thấy người làm nhang. Họ không ngửi được nhang.

Người làm ra khói

Trong lịch sử nghệ thuật về mùi hương, người ta hay gặp đồ vật: lư, hộp, bình, những thứ đẹp đẽ đã được giữ lại vì chất liệu quý. Người làm ra hương thì hiếm khi xuất hiện. Họ không để lại chữ ký trên que nhang. Que nhang cháy hết, người làm nó cũng biến mất theo.

Bức tranh của Puqua là một ngoại lệ nhỏ. Nó được vẽ không phải để tôn vinh người thợ, mà để giải thích cho người nước ngoài. Nhưng chính vì thế, nó giữ lại một cảnh mà người trong cuộc có lẽ không thấy cần ghi: một ngày làm việc bình thường, giữa những đống nhang chưa đốt.

Ở Nhật, gần đây, nghề làm nhang được ghi lại bằng máy ảnh, như những xưởng nhang ở Awaji. Nhưng ở Quảng Châu năm 1790 chưa có máy ảnh. Chỉ có màu nước, giấy, và một người vẽ tên Puqua mà ngày nay gần như không ai biết thêm gì. V&A ghi tên ông, và ở một chỗ viết là Paqua.

Hơn hai thế kỷ sau, người áo lam vẫn ngồi ở đầu tấm ván. Những đống nhang phía sau vẫn chưa cháy. Chúng sẽ không bao giờ cháy. Chúng là mùi được giữ ở trạng thái trước khi thành mùi.



Thành viên Penta