Essays · Olfactory Art
Josiah Wedgwood and Sons. Scent Bottle.
Bên ngoài là gương mặt. Bên trong là một mùi đã bay mất.
© Victoria and Albert Museum, London; V&A Wedgwood Collection. Presented by Art Fund with major support from the National Lottery Heritage Fund, private donations and a public appeal. · Victoria and Albert Museum (V&A)
Một vật vừa lòng bàn tay
Chiếc lọ cao 52 mm, rộng 43 mm, dày 17 mm. Nó tròn và dẹt, cỡ một chiếc đồng hồ bỏ túi. Nhà sản xuất là Josiah Wedgwood and Sons, xưởng gốm ở Etruria, vùng Staffordshire nước Anh. Niên đại ghi trong hồ sơ Victoria and Albert Museum là khoảng 1785 đến 1790.
Chất liệu là jasperware, loại gốm đá nung ở nhiệt độ cao. Lọ màu xanh, và theo nhãn trưng bày, đó là jasper xanh đặc: màu nằm trong chính khối đất, không phải một lớp phủ bên ngoài. Trên nền xanh ấy là những hình nổi bằng đất trắng, làm riêng rồi đắp lên.
Một mặt là chân dung nhìn nghiêng của vua George III. Mặt kia là hoàng hậu Charlotte, cũng nhìn nghiêng. Hai gương mặt quay lưng vào nhau qua bề dày một chiếc lọ.
V&A giữ hai chiếc lọ cùng kiểu. Một chiếc có viền nguyệt quế quanh chân dung, chiếc kia có viền hoa văn cổ điển. Hiện chúng thuộc V&A Wedgwood Collection, trưng bày ở World of Wedgwood, Barlaston.
Một chất liệu được tìm ra bằng thử và sai
Jasperware là phát minh của chính Josiah Wedgwood trong thập niên 1770. Theo V&A, ông cần hàng nghìn lần thử nghiệm trong nhiều năm mới làm chủ được nó. Kết quả là một chất liệu có thể nhuộm màu, cắt và đánh bóng, nên dùng được cho rất nhiều loại vật: bình, huy chương, khuy áo, và cả những chiếc lọ nhỏ như lọ này.
Cách làm tạo ra một hình ảnh rất rõ. Nền màu phẳng và mờ. Hình nổi trắng nằm trên đó, sắc nét như một con dấu. Không có men bóng làm nhoè đường viền. Một gương mặt nhìn nghiêng trên nền xanh đọc được ngay cả khi vật chỉ lớn bằng đốt ngón tay.
Chính vì thế jasperware hợp với chân dung. Gương mặt nhìn nghiêng là kiểu hình quen thuộc của đồng xu và huy chương. Người thời ấy nhìn một gương mặt như thế là biết đó là ai, và biết đó là thứ đáng giữ.
Wedgwood cũng không xa lạ với hoàng gia. Từ thập niên 1760, dòng gốm màu kem của xưởng đã mang tên Queen's Ware, theo tên hoàng hậu Charlotte. Chân dung của bà trên một chiếc lọ jasper là sự tiếp nối của mối quan hệ ấy, lần này ở dạng một vật nhỏ ai cũng có thể mua.
Chân dung để mang theo mùi
Một lọ đựng hương là vật riêng. Nó nằm trong túi áo, trong ví, trên bàn trang điểm. Người ta mở nó khi ở một mình hoặc ở rất gần người khác. Đặt chân dung vua và hoàng hậu lên một vật như thế là đưa hình ảnh công cộng nhất vào khoảng riêng tư nhất.
Người cầm lọ này mang theo hai thứ. Một là mùi, thứ của riêng họ, đổi theo ý họ. Hai là một hình ảnh mà cả nước đều nhận ra. Mùi thì bay đi, cần được đổ đầy lại. Gương mặt thì nằm yên trên đất nung, không phai.
Hồ sơ bảo tàng không cho biết chiếc lọ từng đựng gì. Có thể là một thứ nước thơm, có thể là thứ khác. Không ai ghi lại, và bài này không đoán. Điều chắc chắn là chiếc lọ được làm để chứa mùi, và mùi ấy đã không còn.
Vì thế ngày nay, người đứng trước tủ kính chỉ còn có thể nhìn. Họ thấy nền xanh, thấy hai gương mặt, thấy vòng nguyệt quế. Họ không ngửi được gì. Một vật làm ra cho mũi giờ chỉ còn nói với mắt.
Chiếc lọ đáng nhớ vì nó cho thấy mùi hương từng được gói trong những lớp nghĩa khác: chất liệu mới, hình ảnh quyền lực, thời trang của một thập niên. Cái vỏ ấy tồn tại hơn hai trăm năm. Cái lõi thì chỉ tồn tại đến lúc nắp mở lần cuối. Về cách Wedgwood làm những vật toả mùi cho cả căn phòng, xem thêm lò đốt viên hương Dolphin Tripod.
Olfactory Art