Essays · Olfactory Art
Fabergé. Miniature Easter Egg with Scent Bottle.
Một quả trứng không nở, chỉ mở ra để thả một mùi.
The Art Institute of Chicago, Gift of Mrs. Burton W. Hales through the Antiquarian Society in memory of Miss Grace M. Merchant · The Art Institute of Chicago
Một quả trứng vừa lòng bàn tay
Vật này nằm trong bộ sưu tập nghệ thuật ứng dụng châu Âu của Art Institute of Chicago. Tên bảo tàng đặt cho nó rất thẳng: trứng Phục sinh thu nhỏ kèm lọ hương. Người làm ra nó là xưởng Fabergé ở Saint Petersburg. Niên đại được ghi là trước năm 1899.
Kích thước: cao 5,1 cm, dài 8,3 cm, sâu 5,6 cm. Đủ để đặt trong lòng bàn tay, đủ nặng để biết mình đang cầm đá.
Chất liệu gồm bốn thứ: mã não rêu, vàng, men, và hồng ngọc mài dạng cabochon. Cabochon là cách mài đá tròn trơn, không cắt giác. Viên đá không lấp lánh mà sáng mờ, như một giọt nước đọng.
Quả trứng đến bảo tàng như một món quà của bà Burton W. Hales, qua Hội Cổ vật của bảo tàng, để tưởng nhớ cô Grace M. Merchant. Một vật từng được làm ra để tặng, rồi lại được tặng thêm một lần nữa.
Cái tên Fabergé
Nhà Fabergé bắt đầu ở Saint Petersburg năm 1842 và hoạt động đến năm 1917. Cái tên ấy gắn với những quả trứng Phục sinh hoàng gia, được các Sa hoàng Alexander III và Nicholas II đặt làm để tặng vợ và mẹ mỗi năm, từ năm 1885 cho đến năm 1917.
Nhưng Fabergé không chỉ làm trứng cho hoàng gia. Nhà này làm rất nhiều vật nhỏ: hộp, khung ảnh, đồ để bàn, trang sức, lọ hương. Công việc chia cho một mạng lưới những người thợ cả độc lập, mỗi người giỏi một nghề: tráng men, chạm đá, làm kim loại. Họ làm việc dưới cùng một cái tên. Trước năm 1917, nhà Fabergé có khoảng 500 người làm, từ người nặn mẫu, người gắn đá tới người tráng men.
Chữ xưởng trong tên gọi của bảo tàng vì thế có nghĩa. Quả trứng này không mang tên một người thợ. Nó mang tên một hệ thống, nơi đá, vàng và men đi qua nhiều bàn tay trước khi thành một vật.
Trứng, đá và mùi
Ở Nga, trao trứng vào dịp Phục sinh là một phong tục lâu đời. Trứng là biểu tượng của sự sống bắt đầu lại. Người ta tặng trứng sơn, trứng gỗ, trứng sứ, và với người giàu, trứng bằng đá quý và kim loại. Những quả trứng nhỏ có thể được giữ lâu, đeo lên, bày ra, không vỡ như trứng thật.
Fabergé thêm vào quả trứng một chức năng: đựng hương. Quả trứng không chỉ là biểu tượng mà còn là vật dùng. Người nhận mở nó ra và ngửi. Biểu tượng của sự sống mới được lấp đầy bằng một thứ còn sống, một mùi bay đi dần theo thời gian.
Mã não rêu là một lựa chọn đáng để ý. Đây là đá trong mờ, bên trong có những vệt khoáng chất phân nhánh, trông như rêu hay cây nhỏ mọc trong nước. Nó mang sẵn một hình ảnh thực vật. Khi được mài thành quả trứng, viên đá trở thành một khu vườn bị khoá lại. Vàng, men và hồng ngọc đi cùng viên đá, nhỏ hơn nó, như những dấu chấm câu.
Vì sao vật nhỏ này đáng nhớ
Những quả trứng hoàng gia của Fabergé thường được nhắc tới như đỉnh cao của nghề kim hoàn. Chúng lớn, cầu kỳ, có máy móc bên trong. Quả trứng hương ở Chicago thì khiêm tốn hơn nhiều. Nhưng chính vì nhỏ, nó cho thấy một điều khác: mùi hương có chỗ trong thế giới xa xỉ nhất của nước Nga cuối thế kỷ 19, và chỗ ấy nằm gọn trong lòng tay.
Nó cũng cho thấy cách người thời ấy nghĩ về mùi như một thứ đáng được cất giữ. Không phải trong chai thuỷ tinh bình thường, mà trong đá, trong vàng. Mùi được đối xử như trang sức.
Một chiếc lọ hương khác ở cùng thời, bên kia đại dương, được làm bằng bạc và chạm dương xỉ, như lọ Fern and Daisy của Tiffany. Hai vật, hai thành phố, cùng một ý: bọc mùi hương trong hình ảnh cây cỏ. Ở New York là lá bằng bạc. Ở Saint Petersburg là rêu nằm sẵn trong đá.
Hôm nay, không ai biết quả trứng từng chứa mùi gì. Cái còn lại là cái vỏ: một quả trứng không nở, giữ chỗ cho một mùi đã đi.
Olfactory Art