Essays · Olfactory Art
Jules Chéret cho Eugène Rimmel. Rimmel almanac.
Một cuốn lịch nhỏ, nơi mùi được kể bằng thơ và màu in.
© Victoria and Albert Museum, London; Given by Philip Ward-Jackson · Victoria and Albert Museum (V&A)
Bốn cảnh trên một cuốn lịch nhỏ
Cuốn lịch được làm ở Pháp năm 1874, cho nhà nước hoa của Eugène Rimmel. Người vẽ là Jules Chéret. Nó rất nhỏ: cao 9 cm, rộng 6,3 cm, vừa lòng bàn tay, vừa ngăn túi áo. Nội dung in bằng hai thứ tiếng, Anh và Pháp.
Theo Victoria and Albert Museum, nơi đang lưu giữ nó, cuốn lịch có bốn cảnh in đá màu, đều lấy cảm hứng từ văn chương châu Âu. Bìa trước là Faust và Margaret, từ Goethe. Mặt trong bìa trước là Lời nguyền của người hát rong, từ thơ Uhland. Mặt trong bìa sau là Lurline, từ Heine. Bìa sau là Sự trả thù của những bông hoa, từ thơ Freiligrath.
Cuốn lịch đến V&A năm 2024, do Philip Ward-Jackson tặng. Nó nằm trong bộ sưu tập tranh in và bản vẽ, xếp vào nhóm ấn phẩm dùng một lần: những thứ in ra để dùng trong một thời gian ngắn rồi bỏ đi, nhưng vì lý do nào đó đã được giữ lại.
Chính việc được giữ lại ấy làm cuốn lịch đáng xem. Một vật in để dùng một năm, còn nguyên sau một trăm năm mươi năm.
Chéret trước khi là Chéret
Jules Chéret sinh năm 1836, mất năm 1932. Ngày nay ông được nhớ đến với những tấm áp phích màu rực rỡ trên tường Paris cuối thế kỷ 19, và thường được xem là một trong những người đặt nền cho áp phích hiện đại. Nhưng con đường của ông đi qua một nhà nước hoa.
Những năm 1860, Chéret sống ở London và vẽ bao bì cho Rimmel. Rimmel trở thành người đỡ đầu của ông, và bỏ tiền giúp ông lập một xưởng in đá thương mại ở Paris. Thành công lớn đầu tiên của Chéret ở đó là tấm áp phích La Biche au Bois năm 1866.
Xưởng in của Chéret ở phố Brunel, Paris, in rất nhiều đồ quảng cáo cho Rimmel: nhãn, bao bì, lịch, sách nhỏ. Nhiều cuốn lịch của Rimmel mang dấu của xưởng ông. Cuốn lịch năm 1874 là một trong số đó.
Như vậy, trước khi vẽ những vũ nữ và những buổi dạ hội trên áp phích, Chéret đã tập nghề trên những vật nhỏ cho một nhà nước hoa. Mùi hương là một trong những khách hàng đầu tiên của đồ hoạ quảng cáo hiện đại.
Văn chương như một cái nhãn
Vì sao lại là Faust, Uhland, Heine, Freiligrath? Đó là những cái tên quen thuộc với người đọc có học ở châu Âu thời ấy. Đặt chúng lên cuốn lịch là nói với người nhận rằng mùi hương của Rimmel thuộc về cùng một thế giới với sách, với thơ, với nhà hát.
Bốn câu chuyện đều mang một chút u tối. Faust bán linh hồn. Người hát rong bị nguyền rủa. Lurline là nàng tiên trên sông Rhine, người làm thuyền đắm. Còn trong bài thơ của Freiligrath, những bông hoa cắt đặt cạnh giường một cô gái đang ngủ trả thù bằng chính mùi của chúng. Một cuốn lịch quảng cáo nước hoa kết thúc bằng câu chuyện về mùi hoa có thể làm hại người. Đó là một lựa chọn vừa táo bạo vừa tinh nghịch.
Cách làm này khác hẳn quảng cáo hôm nay. Nó không hứa hẹn gì. Nó không nói mùi thơm ra sao. Nó chỉ đặt tên nhà nước hoa cạnh những câu chuyện đẹp, và để người đọc tự nối hai thứ lại với nhau.
Vì sao cuốn lịch đáng nhớ
Các nguồn nghiên cứu về Rimmel cho biết lịch của nhà này được in màu và được tẩm hương. Không rõ cuốn lịch ở V&A hôm nay còn giữ được chút mùi nào. Nhưng ý tưởng thì rõ: tờ giấy vừa là hình để nhìn, vừa là vật để ngửi. Người nhận mở lịch để xem ngày, và mỗi lần như thế lại gặp mùi của người tặng.
Cuốn lịch cũng cho thấy một khoảnh khắc trong lịch sử đồ hoạ. Kỹ thuật in đá màu đang tiến rất nhanh, và những nhà buôn như Rimmel là người trả tiền cho những thử nghiệm ấy. Mùi hương, một thứ không nhìn thấy, đã góp phần nuôi lớn một nghề làm hình.
Sáu năm trước đó, Rimmel đã đặt tên mình lên một vật giấy khác, chiếc quạt chương trình cho đêm mở cửa nhà hát Gaiety, như Rimmel's programme fan. Quạt ở trong nhà hát, lịch ở trong túi. Cả hai là những cách để mùi đi theo người ta ra khỏi cửa hàng.
Một cuốn lịch chín phân, bốn câu chuyện, một năm. Và ở đâu đó giữa các trang giấy, dấu vết của một mùi đã bay đi.
Nguồn: Victoria and Albert Museum
Olfactory Art