Essays · Contemporary Art

Kara Walker. A Subtlety, or the Marvelous Sugar Baby.

Vị ngọt nào cũng có một lịch sử.

Kara Walker, A Subtlety: tượng nhân sư phủ đường trắng khổng lồ trong nhà kho nhà máy đường Domino, Brooklyn

Một nhân sư trong nhà máy đường

Cuối xuân năm 2014, trong nhà máy đường Domino ở Brooklyn, New York, một hình người khổng lồ nằm giữa nhà kho tối. Thân mình là một con nhân sư. Đầu là một người phụ nữ da đen, đội khăn vuông quen thuộc của hình ảnh người vú nuôi trong văn hoá đại chúng Mỹ. Toàn bộ bề mặt phủ một lớp đường trắng.

Tác phẩm là của Kara Walker, do tổ chức nghệ thuật công cộng Creative Time thực hiện. Tên đầy đủ của nó dài như một lời đề tặng: A Subtlety, or the Marvelous Sugar Baby, một lời tôn vinh những người thợ không được trả công và làm việc quá sức, những người đã tinh luyện vị ngọt của chúng ta từ cánh đồng mía đến căn bếp của Tân Thế giới, nhân dịp nhà máy lọc đường Domino bị phá dỡ.

Cái tên đã nói gần hết. Tác phẩm đứng ở một thời điểm cụ thể: ngay trước khi toà nhà biến mất để nhường chỗ cho một dự án mới. Nó là một lời tiễn. Nhưng tiễn ai thì chính cái tên trả lời.

Chữ subtlety trong tiếng Anh có một nghĩa cũ ít người nhớ. Ở châu Âu thời trung cổ, đó là tên gọi những tượng đường nặn cầu kỳ bày trên bàn tiệc của giới quý tộc, để khoe sự giàu có. Walker lấy lại chữ ấy, và phóng nó lên cỡ một nhà kho.

Toà nhà làm trắng đường

Nhà máy do gia đình Havemeyer xây năm 1856. Theo bài viết của người phụ trách Nato Thompson, đến năm 1870 nơi này đã tinh luyện hơn một nửa lượng đường của cả nước Mỹ, hơn 1.200 tấn mỗi ngày.

Tinh luyện đường nghĩa là lấy nước mía sẫm màu và biến nó thành tinh thể trắng. Thompson viết rằng toàn bộ lịch sử của toà nhà là lịch sử làm ngọt khẩu vị và gom tụ của cải, đi từ màu tối đến màu trắng. Walker đọc câu ấy theo cả hai nghĩa.

Đường không đến từ nhà máy. Nó đến từ những đồn điền mía ở vùng Caribê và châu Mỹ, nơi hàng triệu người châu Phi bị bắt làm nô lệ để trồng, chặt, nấu mía. Đường, người nô lệ, và hàng hoá chế biến từ đường đã nối các lục địa thành một vòng buôn bán ba chiều qua Đại Tây Dương. Nhà máy ở Brooklyn là khâu cuối, nơi màu sẫm được lọc đi.

Những cậu bé và lớp mật

Nhân sư không đứng một mình. Dọc lối vào là một đoàn tượng cậu bé da đen, cầm giỏ hoặc mang vác. Thompson mô tả chúng là phiên bản phóng to của những món đồ lưu niệm nhỏ, loại tượng trang trí từng bán rộng rãi và mang hình ảnh phân biệt chủng tộc.

Walker nổi tiếng từ những năm 1990 với các tấm hình cắt giấy đen cắt bóng, dựng lại khung cảnh miền Nam nước Mỹ thời nô lệ bằng chính kiểu hình ảnh khuôn mẫu ấy. Bà không né những hình ảnh gây khó chịu. Bà dùng chúng, phóng chúng lên, và đặt người xem vào thế phải nhìn thẳng. Thompson gọi cảm giác đó là một sự khó chịu đến chóng mặt.

Rồi còn lớp mật mía trên tường. Nhà kho tối, cũ, ngấm mùi đường sau hơn một trăm năm. Trong không khí ấm của mùa hè, mọi thứ dính, ngọt, nặng. Người xem không đứng ngoài tác phẩm. Họ đứng bên trong chất liệu của nó.

Tượng đường thì không giữ được

A Subtlety chỉ tồn tại trong một mùa ngắn. Đường không phải đá cẩm thạch. Nó hút ẩm, chảy, bám bụi. Tác phẩm được làm để biến mất cùng toà nhà chứa nó.

Chính sự tạm bợ ấy là một phần ý nghĩa. Những người thợ mà tác phẩm đề tặng không có tượng đài. Tên họ không được ghi. Công sức của họ tan vào từng thìa đường trong những căn bếp mà họ không bao giờ bước vào. Một bức tượng bằng đường, sinh ra để tan đi, là hình thức tưởng niệm gần nhất với số phận ấy.

Walker tiếp tục những câu hỏi này trong các tác phẩm về sau, như Fons Americanus ở Tate Modern, nơi nước thay cho đường. Nhưng A Subtlety vẫn là tác phẩm gắn chặt nhất với một nơi chốn: một nhà máy đã làm trắng vị ngọt của cả một đất nước, và một người phụ nữ trắng toát ngồi giữa nó, nhìn thẳng ra cửa.



Thành viên Penta