Essays · Contemporary Art
Nghệ thuật đương đại là gì.
Tác phẩm chỉ trọn vẹn khi có người đứng trước nó.
Một cái tên cho nghệ thuật của hôm nay
Đương đại nghĩa là cùng thời. Nghệ thuật đương đại, nói đơn giản, là nghệ thuật của hiện tại và của quá khứ gần. Các bảo tàng thường tính từ khoảng những năm 1960, 1970 đến nay. Nó nối tiếp giai đoạn mà ta gọi là nghệ thuật hiện đại, kéo dài từ cuối thế kỷ 19 đến khoảng những năm 1960.
Hai chữ nghe gần nhau nên dễ lẫn. Hiện đại là một thời kỳ đã khép lại, có những trào lưu có tên: ấn tượng, lập thể, siêu thực, trừu tượng. Đương đại thì chưa khép. Nó đang diễn ra, và vì vậy nó không có một phong cách chung để gọi tên.
Không có một định nghĩa duy nhất. Một bức tranh sơn dầu vẽ năm nay là nghệ thuật đương đại. Một đoạn video chiếu trong phòng tối cũng vậy. Một người ngồi im trên ghế suốt nhiều tuần cũng vậy. Điều nối chúng lại không phải là chất liệu hay kỹ thuật, mà là cách chúng đặt câu hỏi về thế giới đang sống.
Vì thế, nhiều người bước vào phòng trưng bày và thấy bối rối. Đây có phải là nghệ thuật không? Mình phải hiểu nó thế nào? Câu hỏi ấy không sai. Nó thường là điểm bắt đầu mà tác phẩm muốn.
Chất liệu là bất cứ thứ gì
Nghệ sĩ đương đại chọn chất liệu theo ý tưởng, không theo truyền thống. Tranh, điêu khắc, sắp đặt, video, trình diễn, âm thanh, ánh sáng, mã máy tính. Có khi là thời gian. Có khi là chính cơ thể nghệ sĩ.
Trong nhiều tác phẩm, ý tưởng và quá trình quan trọng ngang, hoặc hơn, vật thể cuối cùng. On Kawara đóng dấu giờ thức dậy lên bưu thiếp mỗi ngày suốt hơn mười năm. Mỗi tấm thiệp gần như không có gì để nhìn. Tác phẩm là sự lặp lại.
Năm 2003, Olafur Eliasson lắp một mặt trời nhân tạo và làn sương mỏng trong sảnh Turbine Hall của Tate Modern ở London. Tác phẩm tên là The weather project. Người xem nằm dài trên sàn, nhìn bóng mình trong tấm gương trên trần. Không có vật nào để mua, để mang về. Chỉ có ánh sáng vàng, hơi ẩm trong không khí, và những người lạ nằm cạnh nhau.
Nghệ sĩ đương đại không chối bỏ lịch sử. Họ nói chuyện với nó: kế thừa, phản bác, dựng lại. Những câu hỏi cũ về hình thức, về bản sắc, về chất liệu được hỏi lại bằng công cụ mới.
Người xem là một phần tác phẩm
Nghệ thuật cũ thường có khoảng cách rõ ràng. Tác phẩm ở trên tường, người xem đứng sau vạch. Nghệ thuật đương đại hay xoá khoảng cách ấy.
Năm 2010, tại MoMA ở New York, Marina Abramović ngồi trên một chiếc ghế trong nhiều tuần. Đối diện là một chiếc ghế trống. Ai muốn thì ngồi vào, nhìn bà, bao lâu tuỳ ý. Tác phẩm tên là The Artist Is Present. Nếu không có người ngồi vào ghế trống, tác phẩm chỉ còn một nửa.
Ở những tác phẩm như thế, người xem không đứng ngoài. Cách họ bước vào, dừng lại, im lặng hay bật khóc đều thành một phần của ý nghĩa. Nghĩa không nằm sẵn trong vật. Nó được tạo ra khi người và vật gặp nhau.
Nhiều tác phẩm còn chỉ tồn tại tạm thời. Một buổi trình diễn diễn ra một lần. Một căn phòng sắp đặt bị tháo khi triển lãm kết thúc. Mỗi lần trưng bày ở một nơi khác, tác phẩm lại khác đi một chút.
Cách đứng trước một tác phẩm
Không cần học trước mới xem được nghệ thuật đương đại. Cần tò mò, cần chậm lại, và cần chấp nhận rằng có thể không có đáp án đúng.
Một cách đơn giản: nhìn trước, đọc sau. Để ý tác phẩm làm bằng gì, đặt ở đâu, to hay nhỏ so với cơ thể mình. Rồi mới đọc tên, năm, lời giới thiệu. Thường thì cảm giác đầu tiên, dù là khó chịu hay bối rối, đã là một câu trả lời nhỏ.
Nghệ thuật đương đại phản chiếu thời đại đang sống: rộng, rối, nhiều giọng. Nó không kết luận thay người xem. Nó mở ra một cuộc trò chuyện, và cuộc trò chuyện ấy tiếp tục sau khi ta đã rời phòng trưng bày.
Contemporary Art