Essays · Contemporary Art
Kara Walker. Fons Americanus.
Nước không quên những gì nó đã chở.
Tate · Tate
Một đài phun nước trong Turbine Hall
Từ ngày 2 tháng 10 năm 2019 đến ngày 7 tháng 2 năm 2021, Turbine Hall của Tate Modern ở London có một đài phun nước. Nó cao 13 mét, gồm bốn tầng, và nước chảy thật.
Đó là Fons Americanus của Kara Walker, nghệ sĩ người Mỹ sống ở New York, làm cho chuỗi Hyundai Commission. Walker là người thứ năm trong chuỗi mười năm này, sau Abraham Cruzvillegas, Philippe Parreno, SUPERFLEX và Tania Bruguera. Nhiều năm trước, ở New York, bà từng dựng một nhân sư phủ đường trong một nhà máy đường sắp bị phá.
Walker được biết đến nhiều nhất qua những hình người cắt giấy màu đen, dạng bóng in, gợi lại lịch sử chế độ nô lệ và miền Nam nước Mỹ trước nội chiến. Với Fons Americanus, bà chuyển sang điêu khắc cỡ lớn, nhưng vẫn giữ cùng mối quan tâm: chủng tộc, bạo lực, và cách lịch sử được kể lại.
Lật ngược một tượng đài
Hình mẫu của đài phun nước là Đài tưởng niệm Victoria trước Cung điện Buckingham, được thiết kế năm 1901 và khánh thành năm 1911 để tôn vinh Nữ hoàng Victoria. Walker kể lần đầu bà thấy nó là từ cửa sổ taxi trên đường ra sân bay. Bà chụp vội vài tấm ảnh rồi quên.
Theo Walker, tượng đài có một đặc điểm kỳ lạ: càng lớn, chúng càng lùi vào nền và trở nên vô hình. Fons Americanus lấy dáng của một tượng đài tôn vinh đế quốc, nhưng làm điều ngược lại: thay vì ca ngợi, nó đặt câu hỏi về quyền lực, và kể lại những lịch sử nối châu Phi, châu Mỹ và châu Âu với nhau qua Đại Tây Dương.
Tên đầy đủ của tác phẩm được viết lên tường Turbine Hall, bằng lời của chính Walker. Bà gọi tác phẩm là một món quà gửi đến trái tim của một đế quốc đã đổi hướng số phận thế giới. Và bà ký tên kèm ba chữ NTY, viết tắt của Not Titled Yet, chưa có danh hiệu, như một cách đùa với những tước hiệu của hoàng gia Anh.
Nước là chủ đề
Bước vào Turbine Hall, người xem gặp trước một tượng đài nhỏ hơn: một vỏ sò lớn, theo dáng những vỏ sò trong tranh về nữ thần Venus. Bên trong là một cậu bé đang khóc, gần như chìm hẳn trong một cái giếng, chỉ còn cái đầu nổi trên mặt nước. Theo Tate, phần này gợi đến tàn tích một pháo đài buôn nô lệ trên đảo Bunce, Sierra Leone.
Đài phun nước lớn là một ngụ ngôn về Black Atlantic, khái niệm của nhà sử học Paul Gilroy về cách lịch sử buôn bán nô lệ qua Đại Tây Dương đã định hình văn hoá và bản sắc người da đen ở châu Mỹ và châu Âu. Quanh các tầng là những nhân vật: một Nữ hoàng Vicky đang cười, một hình người cúi đầu tượng trưng cho nỗi u sầu, một người đàn ông quỳ mà Walker gợi ý có thể là một chủ đồn điền ở vùng Caribe, một cái cây có sợi thòng lọng.
Ở bể dưới cùng là một chiếc thuyền đánh cá bị thủng, nước đang tràn vào, gợi lại bức The Gulf Stream của Winslow Homer. Cá mập bơi quanh. Walker còn nhắc đến tranh của Turner và Copley về những chuyến đi nguy hiểm trên biển. Nước ở đây là nguồn sức mạnh, và cũng là nơi những câu chuyện chìm mất.
Từ đất sét đến Turbine Hall
Walker kể bà bắt đầu bằng những mô hình đất sét nhỏ, nặn mỗi ngày, rồi quét chúng thành dữ liệu số, đặt vào một mô hình số của Turbine Hall để sắp xếp. Sau đó máy móc phóng to, và bàn tay người lại quay vào để hoàn thiện. Bà muốn dấu tay mình vẫn còn trên tác phẩm.
Đài phun nước được dựng từ bần, gỗ và kim loại có thể tái chế hoặc tái sử dụng, phủ bằng một lớp hỗn hợp acrylic và xi măng không độc. Nó không được làm để đứng mãi như đá của Đài tưởng niệm Victoria. Nó được làm để đứng một thời gian, rồi tháo đi.
Walker so sánh Turbine Hall với một Hội chợ Thế giới thế kỷ mười chín thu nhỏ cho một người, nơi các cường quốc từng phô bày của cải được làm ra trên lưng những người bị đô hộ. Trong đó, bà tạo một chỗ để suy ngẫm, thậm chí để vui, giữa những xung đột chưa hề nguôi.
Sau này, Walker tặng Tate một phiên bản đồng nhỏ của Fons Americanus, cao khoảng nửa mét. Đài phun nước lớn đã không còn trong Turbine Hall. Nhưng câu hỏi nó đặt ra vẫn đứng đó: những tượng đài quanh ta đang kể câu chuyện của ai?
Contemporary Art