Essays · Olfactory Art

Lion Wintersea / Hannah Marie Marcus. Citromancy.

Mỗi quả cam giữ một câu trả lời trong vỏ.

Citromancy của Hannah Marie Marcus: trái cây họ cam quýt, ống tiêm và que cờ đánh số nhìn từ trên xuống

© Hannah Marie Marcus · Hannah Marie Marcus (official site)


Bói toán bằng trái cây

Citromancy là một từ được ghép lại: citrus, họ cam quýt, và đuôi mancy, dùng cho các lối bói toán. Tên gọi nói gần hết tác phẩm. Đây là một nghi lễ đoán điều sắp tới, nhưng công cụ không phải lá bài hay bã trà, mà là những quả cam, quýt, bưởi đã được tẩm mùi.

Người làm là Hannah Marie Marcus, nghệ sĩ làm việc với mùi hương, âm thanh và trình diễn, ký tên trong dự án này là Lion Wintersea. Nghi lễ có ba phần đi cùng nhau: đọc quẻ bằng mùi, âm thanh khấn gọi, và một câu chuyện ngụy thư, tức một thứ truyện kể mang dáng dấp cổ xưa nhưng không nằm trong kinh điển nào.

Phần chuẩn bị trông giống một bàn thí nghiệm. Những quả quýt lai, những que cờ nhỏ đánh số, những lọ mùi, và những ống tiêm. Mỗi quả được tiêm một mùi pha riêng, qua lớp vỏ. Nhìn từ ngoài, không có gì khác. Chỉ khi cầm lên, bóc ra hoặc đưa lên mũi, quả cam mới nói. Những con số trên que cờ giống số thứ tự trong một bộ sưu tập, một hệ thống nhỏ mà chỉ người làm nghi lễ nắm hết. Người tham dự chỉ thấy một bàn đầy trái cây, xếp ngay ngắn, chờ được chọn.

Ba đêm ở New York, một đêm ở Los Angeles

Nghi lễ diễn ba lần tại Olfactory Art Keller, một phòng trưng bày chuyên về nghệ thuật khứu giác ở New York, vào mùa đông năm 2023: ngày 14 tháng 1, ngày 25 tháng 2 và ngày 18 tháng 3.

Mỗi lần có một chủ đề riêng. Buổi tháng 2 là một buổi gây quỹ cho tổ chức cứu trợ Direct Relief, xoay quanh hoa hồng Damascus. Buổi tháng 3 rơi vào dịp gần xuân phân. Ở đó, các hành tinh được biểu thị bằng trái cây họ cam quýt, từ những quả bưởi lớn đến những quả kim quất nhỏ. Hệ mặt trời được bày ra trên bàn, và nó có mùi.

Phần âm thanh do Wintersea Playboy đảm nhận, một nhóm nhạc ambient gồm Marcus và nghệ sĩ guitar Olli Hirvonen. Marcus chơi accordion đã qua xử lý, đàn fiddle, và hát. Tiếng nhạc không đi kèm để trang trí. Nó là lời khấn, là phần gọi của nghi lễ.

Tháng 5 năm 2023, Citromancy đến Reunion, một không gian nghệ thuật ở Los Angeles, trong khuôn khổ Scent Week, cùng nhóm Nose Garde. Lần này có thêm một bộ bài bói tên Maybe Lenormand do Ryan Capogreco thiết kế, được phóng to thành những tấm lớn. Mùi và lá bài được đọc cùng nhau.

Một quẻ để mang về

Người tham dự không chỉ xem. Họ được đọc quẻ, và được giữ lại một bài thơ bói toán. Thứ họ mang về nhà là chữ. Thứ họ để lại trong phòng là mùi.

Điều đáng nhớ ở Citromancy là cách nó đảo vai trò của trái cây. Cam quýt quen thuộc đến mức gần như vô hình: trong bếp, trên bàn thờ, trong giỏ quà. Mùi vỏ cam là một trong những mùi dễ nhận nhất. Marcus lấy đúng vật quen ấy và làm cho nó lạ. Quả cam không còn chỉ có mùi cam. Nó mang một mùi khác, do người khác đặt vào, và người cầm phải đoán.

Bói toán, ở đây, không phải lời hứa về tương lai. Nó là một cái cớ để ngồi xuống, ngửi chậm, và lắng nghe một câu chuyện không ai biết là thật hay không. Ngụy thư, như tên gọi, không đòi được tin. Nó chỉ đòi được nghe.

Năm 2024, Citromancy vào chung kết giải Sadakichi dành cho tác phẩm thử nghiệm với mùi hương. Marcus còn những dự án khác đặt mùi vào các hệ thống trao đổi của đời sống, như Commodity Exchange. Nhưng ở Citromancy, hệ thống ấy nhỏ vừa lòng bàn tay: một quả cam và một câu hỏi.



Thành viên Penta