Essays · Olfactory Art

Lygia Clark. Máscaras sensoriais.

Khi mắt bị che, mũi bắt đầu nhìn.

Lygia Clark, Máscaras sensoriais: những chiếc mặt nạ vải nhiều màu có mũi dài, gắn vật che mắt và vật che tai

Sáu chiếc mặt nạ, sáu cách cảm

Năm 1967, Lygia Clark làm một bộ sáu chiếc mặt nạ bằng vải. Mỗi chiếc trùm lên đầu như một chiếc mũ trùm, có phần mũi kéo dài ra phía trước. Trong phần mũi ấy là một túi nhỏ chứa tinh chất thảo mộc. Ở chỗ mắt và chỗ tai, Clark gắn những vật khác nhau để làm lệch tầm nhìn và âm thanh.

Theo kho lưu trữ chính thức của Clark, mỗi chiếc mặt nạ được gọi theo màu. Chiếc trắng có len thép ở mắt và tai, mùi hoa cúc ở mũi. Chiếc đen có gương ở mắt, mùi hương thảo. Chiếc màu bí đỏ có tấm nhựa acetate sơn màu ở mắt, một quả bầu khô buộc dây đàn ở tai, mùi tía tô đất. Chiếc xanh dương có nhựa trong vò nhàu ở mắt, vỏ sò ở tai, mùi bạc hà.

Chiếc màu anh đào có nhôm ở mắt, ở tai là miếng bọt biển và một nắp chai Ajax có viên bi bên trong, mùi hồi. Chiếc xanh lá có băng gạc ở mắt, mảnh thuỷ tinh ở tai, mùi oải hương.

Đọc danh sách ấy giống đọc một công thức. Mỗi mặt nạ là một tổ hợp riêng giữa thứ ta thấy, thứ ta nghe và thứ ta ngửi. Không chiếc nào giống chiếc nào. Người đeo chiếc trắng và người đeo chiếc đen sẽ bước vào hai thế giới khác nhau, dù đứng cạnh nhau trong cùng một căn phòng.

Từ bức tranh đến cơ thể

Lygia Clark sinh năm 1920 ở Brazil. Bà bắt đầu là một hoạ sĩ trừu tượng hình học, rồi là một trong những người khởi xướng nhóm Tân Cụ thể ở Rio de Janeiro cuối thập niên 1950. Nhóm này muốn tác phẩm thoát khỏi mặt phẳng, bước ra không gian, chạm tới người xem.

Clark đi xa hơn phần lớn bạn bè. Từ những tấm kim loại gấp được bằng tay, bà chuyển sang Caminhando năm 1963, nơi người xem tự cắt một dải giấy Möbius. Rồi đến những vật đeo lên người: găng tay giác quan năm 1966, Breathe With Me cùng năm, The I and the You năm 1967. Kho lưu trữ của bà xếp Máscaras sensoriais vào nhóm Vật thể giác quan, thuộc giai đoạn bà gọi là phi nghệ thuật.

Cái tên ấy nói rõ ý định. Tác phẩm không còn là thứ để treo lên và ngắm. Nó chỉ hoàn thành khi có một cơ thể đeo nó vào. Không có người đeo, mặt nạ chỉ là một túi vải có mũi dài, hơi buồn cười, nằm trên bàn.

Trong cùng thời kỳ, người bạn thân của Clark là Hélio Oiticica dựng những lều vải để khách đi chân trần vào, trong Tropicália. Hai người cùng rời khỏi bức tranh, mỗi người một ngả: Oiticica mở rộng căn phòng, Clark thu hẹp nó lại thành một chiếc mũ trùm.

Giữa hoà nhập và cô lập

Mô tả trong kho lưu trữ của Clark nói rằng cảm giác khi đeo mặt nạ trải dài từ chỗ hoà vào thế giới xung quanh đến chỗ thu vào bên trong, tới mức cô lập hoàn toàn. Hai đầu ấy cùng nằm trong một chiếc mặt nạ.

Mùi đóng vai trò đặc biệt ở đây. Khi mắt bị che và tai bị làm nhiễu, mùi là giác quan duy nhất còn đến thẳng, không qua bộ lọc nào. Nó nối người đeo với một cây thảo mộc thật, một thứ mọc ngoài vườn, trong lúc mọi thứ khác bị bóp méo. Nó cũng khiến người đeo ý thức về hơi thở của chính mình, về khoảng không nhỏ giữa mặt và lớp vải.

Sáu mùi Clark chọn đều quen thuộc với bếp và vườn: hoa cúc, hương thảo, tía tô đất, bạc hà, hồi, oải hương. Không có gì lạ, không có gì đắt. Nhưng đặt sát mũi trong bóng tối, một mùi quen trở nên to hơn bình thường nhiều lần.

Hơn năm mươi năm sau, những chiếc mặt nạ đã vào bảo tàng, và năm 2014 chúng có mặt trong cuộc hồi cố Lygia Clark tại MoMA, New York. Trong tủ kính, chúng không thể được đeo. Người xem chỉ còn nhìn. Nghịch lý ấy có lẽ là lời nhắc rõ nhất về điều Clark muốn: tác phẩm của bà không nằm trên vải, mà nằm trong cái đầu đã từng ở bên trong.



Thành viên Penta