Essays · Olfactory Art
Maki Ueda. Olfactoscape Ver. 1.
Một quang cảnh không để nhìn, chỉ để đi qua.
Một vòng rèm, không có hình
Năm 2010, Maki Ueda dựng phiên bản đầu tiên của Olfactoscape tại Osaka. Tác phẩm là một không gian tròn, đường kính ba mét, bao quanh bằng rèm. Rèm không in gì, không chiếu gì. Nhìn từ ngoài, nó gần như trống.
Nhưng bề mặt rèm đã được vẽ bằng mùi. Mỗi mùi được đặt ở một vị trí, vô hình với mắt. Người vào được mời nhắm mắt, bước chậm, và ngửi. Có mùi tiến lại gần. Có mùi lùi ra xa.
Danh sách mùi rất cụ thể: hinoki, long não, hoa linh lan, hoa anh đào, hoa hồng dại, rừng lá rụng, gừng, yuzu, nấm matsutake, hoa loa kèn dại, quế, cỏ. Không có mùi nào mang tên trừu tượng. Mỗi cái là một cây, một hoa, một mặt đất.
Phiên bản này được Inframince sản xuất, Yamamoto Perfumery tài trợ, và được Pantaloon cùng nghệ sĩ lắp dựng. Olfactoscape sau đó có thêm những phiên bản khác, mỗi phiên bản thử một cách khác để đặt mùi vào không gian.
Nhìn bằng mũi
Tên tác phẩm là một từ Ueda tự đặt: olfacto, thuộc về khứu giác, và scape, như trong landscape, quang cảnh. Bà mô tả Olfactoscape là một dự án nghiên cứu giới hạn và khả năng của khứu giác.
Câu hỏi đặt ra khá đơn giản: có thể ngắm một quang cảnh bằng mũi không? Ueda không trả lời bằng lý thuyết. Bà dựng một căn phòng để người khác tự thử. Người đi quanh vòng rèm là người đang đọc bản đồ. Mỗi bước chân là một toạ độ.
Ở đây, khoảng cách trở thành một phần của mùi. Trong đời thường, ta ít khi để ý rằng mùi có hướng và có độ xa. Ta ngửi thấy bánh mì trước khi thấy tiệm bánh, ngửi thấy mưa trước khi mưa tới. Olfactoscape lấy hiện tượng quen thuộc ấy và thu nhỏ nó vào ba mét rèm.
Một bức tranh phong cảnh cho ta thấy cả khung cảnh cùng lúc. Mùi thì không. Mùi đến từng cái một, theo thứ tự, theo nhịp thở. Vì vậy quang cảnh của Ueda có thời gian bên trong nó. Nó không phải một tấm ảnh. Nó giống một con đường đi bộ hơn, có đoạn đầu, đoạn giữa, và chỗ quay về.
Khi mắt nhắm, cơ thể phải làm việc khác. Người đi dựa vào mũi để biết mình đang ở đâu. Quang cảnh không nằm trên rèm. Nó hình thành bên trong người đi, từng chút một, theo thứ tự họ gặp các mùi.
Mùa và nơi chốn trong một cái tên
Ueda là nghệ sĩ người Nhật, làm việc nhiều năm tại Hà Lan, và khứu giác là chất liệu chính của bà. Việc chọn mùi cho Olfactoscape phản ánh một nếp nhìn thiên nhiên của Nhật: mùa được nhận ra qua những cây, những hoa cụ thể.
Hoa anh đào gắn với mùa xuân. Nấm matsutake gắn với mùa thu. Rừng lá rụng là cuối năm. Hinoki là gỗ của nhà tắm và đền thờ. Mỗi mùi mang theo một thời điểm trong năm và một loại nơi chốn. Đặt chúng quanh một vòng tròn, Ueda gần như dựng một cuốn lịch bằng mùi.
Nếp nhìn này không xa lạ với người Việt. Ta cũng nhận ra mùa qua mùi: hoa sữa đầu đông ở Hà Nội, mùi rơm sau vụ gặt, mùi đất khi cơn mưa đầu mùa chạm xuống. Ueda chỉ làm một việc là tách những mùi ấy ra khỏi cây và đất, rồi đặt lại chúng trong một căn phòng, để ta thấy rõ chúng đã luôn là một bản đồ.
Điều đáng nhớ ở Olfactoscape là sự tiết chế. Không có âm thanh, không có ánh sáng đặc biệt, không có hình ảnh. Chỉ có rèm, khoảng trống và mùi. Tác phẩm tin rằng mũi đủ sức làm việc mà ta thường giao cho mắt.
Cũng vì thế, mỗi người rời đi với một quang cảnh riêng. Người lớn lên gần rừng thông nhận ra hinoki trước. Người từng nấu ăn nhiều nhận ra gừng và quế. Cùng một vòng rèm, nhưng không có hai bản đồ giống nhau.
Hình ảnh: Maki Ueda, Olfactoscape Ver. 1, installation view, Osaka (2010). Trích dẫn cho mục đích phê bình nghệ thuật phi thương mại theo nguyên tắc fair use học thuật. Nguồn nghệ sĩ: ueda.nl.
Image: Maki Ueda, Olfactoscape Ver. 1, installation view, Osaka (2010). Reproduced for non-commercial art criticism under principles of academic fair use. Artist source: ueda.nl.
Nguồn: Maki Ueda
Olfactory Art