Essays · Olfactory Art

Máret Ánne Sara. Hyundai Commission: Goavve-Geabbil.

Đi vào bên trong một chiếc mũi.

Máret Ánne Sara, Goavve-Geabbil: khối điêu khắc da tuần lộc bó bằng cáp điện cao hết chiều cao Turbine Hall, Tate Modern

Photo © Tate (Sonal Bakrania) · Tate


Hai mươi tám mét da và cáp

Từ ngày 14 tháng 10 năm 2025 đến 6 tháng 4 năm 2026, Turbine Hall của Tate Modern ở London dành cho một tác phẩm của Máret Ánne Sara, trong chuỗi Hyundai Commission hằng năm. Giám tuyển là Helen O'Malley và Hannah Gorlizki.

Sara sinh năm 1983, sống ở Guovdageaidnu, vùng Sápmi thuộc Na Uy, trong một gia đình chăn tuần lộc. Bà từng tham gia Documenta 14 năm 2017 và Venice Biennale lần thứ 59 năm 2022.

Phần chính của tác phẩm là một khối điêu khắc cao hết 28 mét của Turbine Hall. Da tuần lộc được bó lại bằng những sợi cáp điện. Cạnh đó là những cây sào gỗ khắc dấu tai, loại ký hiệu người chăn khắc lên tai tuần lộc để nhận ra đàn của mình. Xương và vật liệu công nghiệp được đưa vào tường.

Hình ảnh ấy nói thẳng một điều. Da của con vật, thứ nuôi sống người Sámi qua bao thế hệ, bị trói bằng dây dẫn điện, thứ đến cùng với mỏ và các dự án năng lượng đang lấn vào đồng cỏ của tuần lộc.

Khi băng đóng trên mặt đất

Tên tác phẩm ghép hai từ tiếng Bắc Sámi. Goavve chỉ một hiện tượng của mùa đông: mưa và tuyết tan đóng lại thành những lớp băng trên mặt đất, khiến tuần lộc không đào xuống được để tìm thức ăn bên dưới.

Với người chăn tuần lộc, đây không phải một khái niệm. Nó là một mùa đói. Tác phẩm đặt hiện tượng ấy vào bối cảnh khí hậu đang ấm lên, và mỗi lớp băng là một tấm khoá đậy trên đồng địa y.

Cách làm của Sara bắt nguồn từ duodji, truyền thống Sámi làm ra đồ dùng từ những gì còn lại của con vật. Không phần nào bị bỏ đi. Trong tác phẩm, truyền thống ấy gặp những vật liệu của thế giới công nghiệp, và hai thứ đứng cạnh nhau không êm ả.

Mê cung của chiếc mũi

Phần thứ hai nằm ở đầu phía đông Turbine Hall, tên là Geabbil. Đó là một lối đi như mê cung, dựng theo giải phẫu khoang mũi của tuần lộc.

Theo Tate, chiếc mũi này có thể làm ấm không khí thêm 80 độ C trong chưa đầy một giây. Nhờ đó con vật thở được trong cái lạnh cực độ của phương Bắc. Những nếp gấp chằng chịt bên trong mũi là một bộ máy sưởi đã tiến hoá qua rất lâu.

Người xem đi qua những nếp gấp ấy như không khí đi qua. Trong lối đi, vật liệu được tẩm mùi. Một mùi là tín hiệu sợ hãi mà tuần lộc tiết ra để báo nguy cho đàn. Một mùi khác, được gọi là hy vọng, đến từ những cây bản địa như địa y và cỏ shoegrass.

Âm thanh đi kèm: tiếng động ghi từ cảnh quan Sápmi, joik, lối hát truyền thống của người Sámi, và những hiểu biết truyền miệng của các bậc lớn tuổi trong cộng đồng.

Khoa học của người bản địa

Tate giới thiệu tác phẩm như một lời đề nghị lắng nghe khoa học bản địa. Người chăn tuần lộc biết về băng, về gió, về mùi của đàn khi sợ hãi, theo cách mà số liệu vệ tinh không ghi được. Hiểu biết ấy nằm trong cơ thể, trong bài joik, trong dấu khắc trên tai con vật.

Ba năm trước, ở Venice, Sara đã dùng dạ dày tuần lộc và một mùi để nói về cái hiểu bằng bụng, trong Gutted. Ở London, bà chuyển từ bụng lên mũi, từ một phòng trưng bày lên một sảnh cao 28 mét. Câu hỏi vẫn vậy: ai được quyền nói về vùng đất này, và bằng giác quan nào?

Đứng trong Geabbil, câu trả lời không đến bằng lời. Nó đến bằng không khí: lạnh, rồi ấm, rồi mang mùi của một vùng đất ở rất xa.



Thành viên Penta