Essays · Olfactory Art

Marguerite Humeau. Birth Canal (Venus body odour), The scent of the birth of humankind.

Mọi người đều từng đi qua mùi này. Không ai nhớ nó.

Marguerite Humeau, Birth Canal: tượng Venus bằng đá và đồng dưới đèn chiếu trong phòng tối, New Museum

Một triển lãm đi ngược

Mùa thu năm 2018, New Museum ở New York mở triển lãm Birth Canal của Marguerite Humeau, nghệ sĩ người Pháp. Triển lãm kéo dài từ ngày 4 tháng 9 năm 2018 đến ngày 6 tháng 1 năm 2019, do Natalie Bell giám tuyển.

Cách bố trí phòng đã là một phần của ý tưởng. Người xem bước vào từ phía lối ra. Căn phòng được hình dung như một đường sinh, và người đi vào là người đi ngược lại con đường mà mọi người từng đi qua một lần, lúc chào đời.

Trong phòng có mười hai bức tượng, mỗi bức đứng dưới một ngọn đèn chiếu riêng. Có một bản âm thanh. Và có một mùi.

Mùi ấy có tên dài như một nhãn hiện vật: Birth Canal (Venus body odour), The scent of the birth of humankind. Mùi cơ thể của Venus, mùi của sự ra đời của loài người. Đó là một mùi tổng hợp, được làm ra để gợi lại mùi của một cuộc sinh nở.

Mười hai Venus

Những bức tượng trong phòng lấy cảm hứng từ các tượng Venus thời tiền sử, những hình người nữ nhỏ bằng đá, xương hay ngà mà khảo cổ học tìm thấy ở nhiều nơi. Một trong số đó là Venus of Hohle Fels, tạc bằng ngà voi ma mút, được xem là một trong những tượng người cổ nhất từng tìm thấy.

Humeau không chép lại chúng. Bà thiết kế tượng bằng máy tính, rồi làm ra bằng đá cẩm thạch, đồng và thạch cao tuyết hoa. Hình khối vẫn nhận ra được là thân người, nhưng trơn láng, căng, như một thứ vừa cổ xưa vừa chưa có trong quá khứ.

Tên tượng đọc lên như một bệnh án kỳ lạ. Một người nữ bảy mươi tuổi đã ăn não của một con lười. Một người nữ không rõ tuổi đã ăn não của một con quỷ Tasmania. Một người nữ bảy mươi tuổi đã ăn não cá sấu. Một người nữ hai mươi lăm tuổi đang mang thai, cùng với chính mình lúc chín mươi tuổi, đã ăn não rùa.

Những cái tên này đến từ một giả thuyết của nhà nhân học Bethe Hagens: người tiền sử có thể đã ăn não động vật để tìm những trạng thái tâm thần khác thường. Trong cách đọc mà triển lãm dựa vào, tượng Venus không chỉ là hình người. Chúng có thể là công cụ tâm linh của các thầy cúng, hay một kiểu tài liệu về giải phẫu cơ thể phụ nữ.

Tiếng khóc và ánh đèn

Bản âm thanh trong phòng cũng có tên: các Venus hình dung sự tuyệt chủng của con cháu mình, loài người. Nghe trong phòng là tiếng rên, tiếng thét, tiếng lảm nhảm và tiếng cười. Đèn chiếu trên các bức tượng nhấp nháy theo nhịp âm thanh.

Như vậy, triển lãm nối hai đầu của một câu chuyện. Một đầu là lúc loài người ra đời. Đầu kia là lúc loài người có thể biến mất. Các bức tượng mẹ đứng ở giữa, nhìn về cả hai phía.

Người xem đi trong phòng tối, giữa những thân tượng sáng lên rồi tắt, nghe những âm thanh không hẳn là người, không hẳn là thú. Và suốt lúc ấy, có một mùi trong không khí mà họ không gọi được tên.

Vì sao lại là một mùi

Hình ảnh của sự sinh nở thì có nhiều. Tranh, ảnh, tượng, sách giải phẫu. Nhưng mùi của nó thì gần như không được ghi lại ở đâu. Không có bảo tàng nào lưu một mùi như vậy.

Humeau chọn đúng chỗ trống đó. Mùi là giác quan gần nhất với phần cổ của não bộ, phần mà triển lãm cũng nhắc tới qua câu chuyện về não bò sát và não giữa. Một mùi có thể đi thẳng vào người ngửi, trước khi họ kịp đọc nhãn hay nghĩ ra điều gì. Cùng năm đó ở London, Pierre Huyghe trong UUmwelt cũng tìm tới mùi khi nói về não và những gì ở ngoài tầm với của ngôn ngữ.

Mùi trong Birth Canal không cần đúng hoàn toàn. Không ai có thể kiểm chứng. Điều nó làm là đặt người xem vào một vị trí lạ: đứng trước một khởi đầu của chính mình, của loài mình, mà mình đã quên.

Có lẽ đó là lý do tác phẩm để lại ấn tượng lâu. Tượng có thể được chụp ảnh, âm thanh có thể được ghi lại. Mùi thì chỉ có ở trong phòng, trong những tháng triển lãm mở cửa. Ai đã ngửi thì mang theo. Ai chưa ngửi thì chỉ có thể đọc về nó, như ta đọc về lúc mình chào đời.



Thành viên Penta