Essays · Olfactory Art
Pierre Huyghe. UUmwelt.
Căn phòng này có thế giới riêng. Người xem chỉ đi ngang.
Hình ảnh từ bên trong đầu
Từ ngày 3 tháng 10 năm 2018 đến ngày 10 tháng 2 năm 2019, Serpentine Gallery ở London trưng bày UUmwelt của Pierre Huyghe, nghệ sĩ người Pháp.
Điểm khởi đầu của tác phẩm là một thí nghiệm. Một số người được đưa vào máy chụp cộng hưởng từ chức năng, fMRI, và được yêu cầu hình dung những hình ảnh nhất định. Huyghe không tiết lộ họ đã hình dung gì. Máy ghi lại hoạt động não của họ trong lúc đó.
Dữ liệu ấy được đưa qua nhiều mạng nơ ron sâu, loại trí tuệ nhân tạo chuyên nhận diện hình ảnh. Các mạng này đối chiếu mẫu hoạt động não với những kho hình ảnh đã biết, rồi cố dựng lại thứ người kia đang nghĩ tới. Việc này được làm cùng một phòng thí nghiệm ở Kyoto, Nhật Bản, chuyên nghiên cứu cách giải mã hình ảnh từ não.
Kết quả hiện lên trên năm màn LED lớn: hàng nghìn hình ảnh liên tục biến đổi, nửa giống thật, nửa như đang tan ra. Không có hình nào hoàn chỉnh. Mọi thứ luôn ở giữa chừng.
Ruồi, ánh sáng và người xem
Căn phòng không chỉ có máy. Huyghe thả vào đó một đàn ruồi nhặng xanh. Chúng được nuôi và sinh sản suốt thời gian triển lãm, mỗi thế hệ sống khoảng hai tuần. Người xem thấy chúng đậu trên màn hình, bay qua ánh sáng, bò trên tường.
Ruồi không chỉ là khách. Chúng là một phần của hệ thống. Các cảm biến trong phòng ghi nhận ánh sáng, hoạt động của ruồi và chuyển động của người xem. Những dữ liệu này được đưa ngược vào mạng nơ ron và làm thay đổi hình ảnh trên màn. Căn phòng tự điều chỉnh theo những gì xảy ra bên trong nó.
Tường phòng cũng bị can thiệp. Lớp sơn được chà nhám, để lộ dấu vết của những triển lãm trước đó ở Serpentine, trong đó có triển lãm của Arthur Jafa và tranh của Leon Golub. Những mảng màu cũ hiện lên như hoa văn mờ. Ở Hole for Rat, Huyghe lại dùng mùi của một loài khác theo một cách khác hẳn.
Một chuỗi mùi từ sóng não
Từ cùng dữ liệu quét não, Huyghe cho phát triển một chuỗi mùi và một bản âm thanh. Mùi lan trong phòng, thay đổi theo thời gian. Người xem ngửi thấy lúc khó chịu, lúc gợi những liên tưởng lạ không gọi được tên.
Mùi làm một việc mà màn hình không làm được. Hình ảnh trên LED còn đứng ở ngoài người xem, còn có thể nhìn đi chỗ khác. Mùi thì đi vào. Nó cùng với đàn ruồi, ánh sáng đổi màu và những hình biến dạng tạo ra một không gian bất an, khó đứng yên lâu.
Điều đáng chú ý là mùi không được chọn để dễ chịu. Nó không trang trí căn phòng. Nó là một bản dịch khác của cùng một suy nghĩ, được viết bằng phân tử thay vì điểm ảnh.
Hai chữ U
Umwelt là một từ tiếng Đức, nghĩa là môi trường. Nhà sinh học Jakob von Uexküll dùng từ này để chỉ thế giới riêng mà mỗi loài cảm nhận được qua giác quan của nó. Con ve, con ruồi, con người sống cạnh nhau, nhưng mỗi loài ở trong một thế giới khác.
Huyghe viết tên tác phẩm với hai chữ U. Chữ U thừa ấy như một cây cầu, hay một vết nứt, giữa các thế giới không trùng nhau: não người, máy học, đàn ruồi, người xem.
UUmwelt không kể câu chuyện nào. Nó là một hệ sinh thái nhỏ, vừa sống vừa tính toán, chạy liên tục dù có ai nhìn hay không. Người xem bước vào như một sinh vật khác, mang theo thế giới giác quan của mình. Và mùi là thứ nhắc họ rằng căn phòng này không được làm ra cho riêng mắt người.
Olfactory Art