Essays · Contemporary Art

Mona Hatoum. Impenetrable.

Nhìn xa là ánh sáng. Lại gần là hàng rào.

Mona Hatoum, Impenetrable: khối lập phương từ những thanh thép gai treo trên dây cước

Solomon R. Guggenheim Museum · Solomon R. Guggenheim Museum


Một khối lập phương lơ lửng

Trong bộ sưu tập của Solomon R. Guggenheim Museum ở New York có một tác phẩm năm 2009 của Mona Hatoum, tên là Impenetrable. Chất liệu được ghi ngắn gọn: thép và dây cước nylon. Kích thước 300 x 300 x 300 cm, một khối lập phương mỗi cạnh ba mét.

Nhìn từ xa, nó giống một khối lập phương mờ ảo lơ lửng giữa phòng. Những đường thẳng đứng dày đặc dựng nên một hình khối như được vẽ bằng nét bút chì rất mảnh. Ánh sáng đi xuyên qua. Người ta có thể nhầm nó với một bức hoạ tối giản treo trong không khí.

Lại gần, khối ấy lộ ra thứ khác. Nó được làm từ hàng trăm thanh thép gai, mỗi thanh treo trên một sợi dây cước từ phía trên. Những chiếc gai nhỏ nối nhau dọc từng thanh. Thứ tưởng là một hình vẽ hoá ra là một hàng rào.

Cái lưới, và điều nằm trong lưới

Guggenheim chỉ ra rằng, như nhiều sắp đặt của Hatoum từ đầu thập niên 1990, Impenetrable mang hình một cái lưới. Hình thức hình học khắc khổ ấy gợi đến điêu khắc tối giản, dòng nghệ thuật của những khối vuông, lưới đều, vật liệu công nghiệp.

Nhưng Hatoum không dừng ở hình thức. Thép gai là vật liệu của hàng rào, nhà tù, trại giam: những công trình làm ra để giữ người ở trong, hoặc đẩy người ra ngoài. Khi thép gai được xếp thành một khối lập phương thanh nhã, hai thứ đối nghịch đứng chung một chỗ. Cái đẹp và cái đe doạ. Sự mảnh mai và sự sắc nhọn.

Tác phẩm của Hatoum thường được bàn trong liên hệ với thân phận lưu vong Palestine của bà. Tuy vậy, chính nghệ sĩ từng nói bà thấy hào hứng hơn khi một tác phẩm vang lên nhiều nghĩa, nhiều nghịch lý và mâu thuẫn. Impenetrable không chỉ về một đường biên cụ thể. Nó có thể được đọc như một câu hỏi về bất kỳ đường biên nào.

Một câu đùa với Soto

Tên tác phẩm là một lời đáp. Từ năm 1967 đến năm 1997, nghệ sĩ động học người Venezuela Jesús Rafael Soto làm loạt Penetrables: những khối lập phương lớn, thường một màu rực rỡ, làm từ vô số dây nhựa treo rủ. Người xem được mời bước vào, đi xuyên qua những sợi dây.

Soto xoá nhoà ranh giới giữa tĩnh và động, giữa trong và ngoài. Hatoum lấy đúng cấu trúc ấy, thay dây nhựa bằng thép gai, và đổi tên: từ có thể xuyên qua thành không thể xuyên qua. Guggenheim gọi đó là một nét hài hước đen quen thuộc trong tác phẩm của bà.

Khối lập phương của Hatoum vẫn mời gọi như khối của Soto. Nó vẫn nhẹ, vẫn đẹp, vẫn có những đường thẳng đứng lấp lánh. Nhưng lời mời ấy bị chặn lại. Người xem chỉ được đứng ngoài nhìn vào.

Cơ thể người xem

Theo Guggenheim, cơ thể con người là sợi chỉ xuyên suốt thực hành của Hatoum. Những năm đầu, bà dùng chính cơ thể mình. Từ cuối thập niên 1980, bà chuyển sang dựng những tình huống cho cơ thể người xem, và Impenetrable là một ví dụ.

Điều đó có nghĩa là tác phẩm không trọn vẹn khi chỉ xem qua ảnh. Nó cần một người đi lại trong phòng, thấy khối lập phương đổi từ mờ sang sắc, và cảm thấy bước chân mình chậm lại. Nỗi e ngại nhỏ ấy, khi đứng trước những chiếc gai treo ngang tầm mắt, chính là chất liệu.

Hatoum cũng làm những tác phẩm từ vật liệu của một nơi chốn cụ thể, như Present Tense, những bánh xà phòng xếp thành một tấm bản đồ. Impenetrable thì không cần bản đồ nào. Nó chỉ cần một khoảng cách, và một người đi qua khoảng cách đó.

Người rời phòng thường còn nhớ cả hai hình ảnh: khối sáng nhẹ nhìn từ cửa, và những chiếc gai nhìn từ sát bên. Tác phẩm nằm ở quãng giữa hai hình ảnh ấy.



Thành viên Penta