Essays · Olfactory Art

Musk nitro. Một phát hiện và một lệnh cấm.

Mùi ở lại quá lâu cũng là một vấn đề.

Công thức cấu tạo của musk ketone, một musk nitro

Một mùi xạ hương từ phòng thí nghiệm thuốc nổ

Cuối thập niên 1880, nhà hoá học Đức Albert Baur đang làm việc với các hợp chất họ hàng của TNT, loại thuốc nổ gắn nhiều nhóm nitro lên một vòng benzen. Trong những thí nghiệm ấy, ông nhận ra một chất có mùi rất giống xạ hương.

Điều này bất ngờ, vì cấu trúc của nó chẳng liên quan gì đến xạ hương tự nhiên. Xạ hương động vật mang mùi nhờ những phân tử vòng lớn, mà mãi đến thập niên 1920 hoá học mới hiểu được. Chất của Baur lại là một vòng benzen nhỏ, gắn ba nhóm nitro và một nhóm butyl. Hai cấu trúc khác nhau hoàn toàn, nhưng mũi người nói chúng giống nhau.

Baur đăng ký bằng sáng chế và bán chất này dưới tên musk Baur. Trong thập niên 1890, ông mô tả thêm nhiều musk nitro khác: musk xylene, musk ketone, musk ambrette. Mỗi chất một sắc thái: xylene rẻ và ngọt như phấn, ketone ấm và được xem là gần xạ hương nhất, ambrette gợi hạt vông vang.

Như coumarin hay vanillin trước đó, musk nitro tách một mùi quý khỏi nguồn gốc của nó. Nhưng lần này nguồn gốc là một con vật, và nơi thay thế là một phòng thí nghiệm thuốc nổ.

Thay xạ hương động vật

Trước musk nitro, xạ hương trong nước hoa đến từ túi xạ của hươu xạ, một loài hươu nhỏ sống ở vùng núi châu Á. Muốn lấy túi xạ thường phải giết con vật. Xạ hương vì thế cực hiếm và rất đắt.

Musk nitro rẻ và làm được với số lượng lớn. Chỉ trong vài thập kỷ, chúng có mặt ở khắp nơi. Musk ketone thành nền của nhiều nước hoa cổ điển. Musk xylene, rẻ nhất, được dùng với khối lượng khổng lồ trong xà bông và bột giặt suốt thế kỷ 20. Musk ambrette phổ biến trong nước hoa nam và đồ cạo râu.

Chúng có một đặc tính mà người làm mùi rất cần: bám lâu. Một chiếc áo giặt bằng xà bông có musk xylene giữ mùi nhiều ngày. Mùi sạch và ấm ấy, với nhiều thế hệ, đã là mùi của quần áo mới giặt.

Cũng chính đặc tính ấy về sau thành rắc rối.

Những lệnh cấm

Từ thập niên 1980, các nhà khoa học bắt đầu tìm thấy musk nitro ở những nơi không ai đặt chúng vào: trong nước sông, trong bùn, trong cá, trong mỡ người. Các phân tử này phân huỷ rất chậm và tích tụ trong mô sống. Cùng lúc, một số nghiên cứu nêu lo ngại về độ an toàn của musk ambrette khi dùng trên da.

Các lệnh hạn chế đến dần. IFRA, tổ chức đặt ra quy chuẩn cho ngành nước hoa, ban hành quy chuẩn cấm musk ambrette, rồi musk tibetene và musk moskene. Năm 2008, cơ quan hoá chất châu Âu ECHA đưa musk xylene vào danh sách các chất đáng lo ngại cao, vì nó rất bền và rất dễ tích tụ trong sinh vật. IFRA cấm musk xylene ngay sau đó.

Trong luật mỹ phẩm châu Âu, musk ambrette, musk moskene và musk tibetene nằm trong phụ lục các chất bị cấm. Musk xylene và musk ketone bị giới hạn nồng độ. Musk ketone, loại được quý nhất, vẫn được IFRA cho phép theo một quy chuẩn kỹ thuật, nhưng việc dùng nó đã giảm mạnh.

Chỗ trống mà musk nitro để lại được lấp bằng các họ musk khác: musk đa vòng từ giữa thế kỷ 20, rồi musk vòng lớn và musk mạch vòng. Mùi xạ hương sạch ngày nay phần lớn đến từ những phân tử ấy.

Mùi ở lại quá lâu

Người làm mùi luôn muốn mùi ở lại. Một mùi bay mất sau mười phút là một mùi thất bại. Musk nitro trả lời mong muốn ấy tốt hơn hầu hết mọi thứ. Và đó là lý do chúng phải đi.

Câu chuyện của musk nitro vì thế có hai mặt. Một mặt, nó là thành tựu: xạ hương không cần giết hươu. Mặt khác, nó là lời nhắc rằng một vật được làm để tồn tại lâu sẽ tồn tại lâu cả ở những nơi ta không muốn.

Không có mùi nào chỉ thuộc về khoảnh khắc được xịt lên da. Mùi đi tiếp: vào vải, vào nước giặt, vào ống thoát, vào sông. Phần lớn biến mất. Một số thì không.

Nhìn lại, musk nitro giống một bức thư được gửi đi quá xa. Nó được viết cho người đang mặc áo, nhưng lại đến tay cả dòng sông và con cá. Lệnh cấm là cách con người thu hồi bức thư ấy, chậm, sau gần một thế kỷ.



Thành viên Penta