Essays · Modern Art

Nghệ thuật hiện đại là gì.

Không vẽ vật. Vẽ cách nhìn vật.

Nghệ thuật hiện đại: tranh thời kỳ hiện đại với nét cọ và mảng màu tự do

Một thời kỳ, không phải một phong cách

Nghệ thuật hiện đại là tên gọi cho nghệ thuật làm ra từ khoảng cuối thế kỷ 19 đến khoảng những năm 1960. Đó là giai đoạn thành phố phình to, nhà máy mọc lên, tàu hoả nối các vùng đất, báo in và sau đó là điện ảnh đến với đám đông. Đời sống thường ngày của con người thay đổi nhanh hơn bao giờ hết.

Nghệ sĩ không đứng ngoài những thay đổi ấy. Họ thử chủ đề mới, chất liệu mới, cách vẽ mới. Không có một phong cách hiện đại duy nhất. Có ấn tượng, dã thú, lập thể, vị lai, Dada, siêu thực, trừu tượng. Mỗi trào lưu là một câu trả lời khác nhau cho cùng một câu hỏi: nghệ thuật nên làm gì trong một thế giới đang đổi khác?

Chữ hiện đại dễ bị hiểu nhầm là mới nhất. Thật ra nó chỉ một thời kỳ đã qua. Nghệ thuật của hôm nay có tên khác: nghệ thuật đương đại, thường tính từ khoảng những năm 1960, 1970 trở đi. Hiện đại là cha mẹ. Đương đại là con cái, vẫn đang lớn.

Máy ảnh, ống màu và ánh sáng ngoài trời

Năm 1839, nhiếp ảnh ra đời. Một cỗ máy giờ có thể ghi lại khuôn mặt, phong cảnh, toà nhà chính xác hơn bất cứ bàn tay nào. Hội hoạ mất đi một việc nó đã làm hàng thế kỷ: chép lại thế giới cho giống.

Cùng lúc, một phát minh nhỏ thay đổi thói quen của hoạ sĩ. Từ năm 1841, màu vẽ được đóng trong ống kim loại có nắp vặn. Hoạ sĩ có thể mang màu ra khỏi xưởng vẽ, ra bờ sông, ra cánh đồng, và vẽ ngay trước cảnh.

Những hoạ sĩ ấn tượng ở Pháp tận dụng điều đó. Họ vẽ nhanh, nét cọ lộ rõ, màu đặt cạnh nhau thay vì pha sẵn. Cái họ muốn bắt không phải là hình dạng chính xác của vật, mà là ánh sáng trên vật trong một khoảnh khắc. Bức Impression, soleil levant của Claude Monet, vẽ năm 1872, đã cho cả trào lưu cái tên của nó.

Từ đây, câu hỏi của hội hoạ đổi hướng. Không còn là vật trông như thế nào, mà là tôi nhìn vật như thế nào.

Phá vỡ hình, phá vỡ ranh giới

Đầu thế kỷ 20, nhiều nghệ sĩ đi xa hơn. Năm 1907, Pablo Picasso vẽ Les Demoiselles d'Avignon, bức tranh cắt cơ thể người thành những mặt phẳng góc cạnh. Cùng Georges Braque, ông mở ra lập thể: nhìn một vật từ nhiều phía cùng một lúc, trên cùng một mặt tranh.

Năm 1917, Marcel Duchamp gửi một chiếc bồn tiểu mua sẵn, ký tên giả R. Mutt, đến một triển lãm ở New York và gọi nó là Fountain. Câu hỏi không còn là vẽ thế nào cho đẹp, mà là cái gì được phép gọi là nghệ thuật.

Có những nghệ sĩ xoá ranh giới giữa nghệ thuật, kiến trúc, thiết kế và đồ mỹ nghệ. Trường Bauhaus mở ở Đức năm 1919, nơi hoạ sĩ, thợ dệt, thợ mộc và kiến trúc sư học chung. Ở Hà Nội, Trường Mỹ thuật Đông Dương mở năm 1925. Từ đó, những hoạ sĩ như Nguyễn Gia Trí đưa sơn mài từ đồ trang trí thành một chất liệu hội hoạ.

Lại có những nghệ sĩ đối mặt trực tiếp với chiến tranh, bất công và biến động chính trị. Hai cuộc thế chiến để lại dấu trong Dada, trong siêu thực, trong những bức tranh trừu tượng khổ lớn ở New York sau năm 1945.

Hiện đại ở mỗi nơi một khác

Hiện đại không mang cùng một nghĩa ở mọi nơi. Ở Paris, nó có thể là một quán cà phê đầy khói và những bức tranh bị Salon từ chối. Ở Mexico, là những bức bích hoạ kể chuyện cách mạng trên tường công sở. Ở Hà Nội, là lụa, sơn mài và những thiếu nữ vẽ theo cách chưa ai vẽ trước đó.

Điều chung là nghệ sĩ hiện đại thách thức cách làm nghệ thuật đã quen. Họ đổi cách tác phẩm trông ra sao, và đổi cả người mà tác phẩm hướng tới. Nghệ thuật rời cung điện, nhà thờ, phòng khách quý tộc, để đến với phòng trưng bày, trang báo, đường phố.

Nhìn lại, nghệ thuật hiện đại dạy người xem một thói quen mới: chấp nhận rằng một bức tranh có thể không giống bất cứ thứ gì, mà vẫn nói được điều gì đó thật.


Nguồn: Tate, IMMA


Thành viên Penta