Essays · Modern Art

Nghệ thuật hiện đại là gì.

Không vẽ vật. Vẽ cách nhìn vật.

Not the thing. The way of seeing it.

Nghệ thuật hiện đại: tranh thời kỳ hiện đại với nét cọ và mảng màu tự do

Một thời kỳ, không phải một phong cách

Nghệ thuật hiện đại là tên gọi cho nghệ thuật làm ra từ khoảng cuối thế kỷ 19 đến giữa thế kỷ 20. Đó là giai đoạn thành phố phình to, nhà máy mọc lên, tàu hoả nối các vùng đất, báo in và sau đó là điện ảnh đến với đám đông. Đời sống thường ngày của con người thay đổi nhanh hơn bao giờ hết.

Nghệ sĩ không đứng ngoài những thay đổi ấy. Họ thử chủ đề mới, chất liệu mới, cách vẽ mới. Không có một phong cách hiện đại duy nhất. Có ấn tượng, dã thú, lập thể, vị lai, Dada, siêu thực, trừu tượng. Mỗi trào lưu là một câu trả lời khác nhau cho cùng một câu hỏi: nghệ thuật nên làm gì trong một thế giới đang đổi khác?

Chữ hiện đại dễ bị hiểu nhầm là mới nhất. Thật ra nó chỉ một thời kỳ đã qua. Nghệ thuật của hôm nay có tên khác: nghệ thuật đương đại, thường tính từ khoảng những năm 1960, 1970 trở đi. Hiện đại là cha mẹ. Đương đại là con cái, vẫn đang lớn.

Máy ảnh, ống màu và ánh sáng ngoài trời

Năm 1839, nhiếp ảnh ra đời. Một cỗ máy giờ có thể ghi lại khuôn mặt, phong cảnh, toà nhà chính xác hơn bất cứ bàn tay nào. Hội hoạ mất đi một việc nó đã làm hàng thế kỷ: chép lại thế giới cho giống.

Cùng lúc, một phát minh nhỏ thay đổi thói quen của hoạ sĩ. Từ năm 1841, màu vẽ được đóng trong ống kim loại có nắp vặn. Hoạ sĩ có thể mang màu ra khỏi xưởng vẽ, ra bờ sông, ra cánh đồng, và vẽ ngay trước cảnh.

Những hoạ sĩ ấn tượng ở Pháp tận dụng điều đó. Họ vẽ nhanh, nét cọ lộ rõ, màu đặt cạnh nhau thay vì pha sẵn. Cái họ muốn bắt không phải là hình dạng chính xác của vật, mà là ánh sáng trên vật trong một khoảnh khắc. Bức Impression, soleil levant của Claude Monet, vẽ năm 1872, đã cho cả trào lưu cái tên của nó.

Từ đây, câu hỏi của hội hoạ đổi hướng. Không còn là vật trông như thế nào, mà là tôi nhìn vật như thế nào.

Phá vỡ hình, phá vỡ ranh giới

Đầu thế kỷ 20, nhiều nghệ sĩ đi xa hơn. Năm 1907, Pablo Picasso vẽ Les Demoiselles d'Avignon, bức tranh cắt cơ thể người thành những mặt phẳng góc cạnh. Cùng Georges Braque, ông mở ra lập thể: nhìn một vật từ nhiều phía cùng một lúc, trên cùng một mặt tranh.

Năm 1917, Marcel Duchamp gửi một chiếc bồn tiểu mua sẵn, ký tên giả R. Mutt, đến một triển lãm ở New York và gọi nó là Fountain. Câu hỏi không còn là vẽ thế nào cho đẹp, mà là cái gì được phép gọi là nghệ thuật.

Có những nghệ sĩ xoá ranh giới giữa nghệ thuật, kiến trúc, thiết kế và đồ mỹ nghệ. Trường Bauhaus mở ở Đức năm 1919, nơi hoạ sĩ, thợ dệt, thợ mộc và kiến trúc sư học chung. Ở Hà Nội, Trường Mỹ thuật Đông Dương mở năm 1925. Từ đó, những hoạ sĩ như Nguyễn Gia Trí đưa sơn mài từ đồ trang trí thành một chất liệu hội hoạ.

Lại có những nghệ sĩ đối mặt trực tiếp với chiến tranh, bất công và biến động chính trị. Hai cuộc thế chiến để lại dấu trong Dada, trong siêu thực, trong những bức tranh trừu tượng khổ lớn ở New York sau năm 1945.

Hiện đại ở mỗi nơi một khác

Hiện đại không mang cùng một nghĩa ở mọi nơi. Ở Paris, nó có thể là một quán cà phê đầy khói và những bức tranh bị Salon từ chối. Ở Mexico, là những bức bích hoạ kể chuyện cách mạng trên tường công sở. Ở Hà Nội, là lụa, sơn mài và những thiếu nữ vẽ theo cách chưa ai vẽ trước đó.

Điều chung là nghệ sĩ hiện đại thách thức cách làm nghệ thuật đã quen. Họ đổi cách tác phẩm trông ra sao, và đổi cả người mà tác phẩm hướng tới. Nghệ thuật rời cung điện, nhà thờ, phòng khách quý tộc, để đến với phòng trưng bày, trang báo, đường phố.

Nhìn lại, nghệ thuật hiện đại dạy người xem một thói quen mới: chấp nhận rằng một bức tranh có thể không giống bất cứ thứ gì, mà vẫn nói được điều gì đó thật.


A period, not a style

Modern art is the name for art made from roughly the late nineteenth century to the middle of the twentieth. It was a time when cities swelled, factories rose, railways joined regions, and newspapers, then cinema, reached the crowd. Everyday life changed faster than ever before.

Artists did not stand outside these changes. They tried new subjects, new materials, new ways of painting. There was no single modern style. There was Impressionism, Fauvism, Cubism, Futurism, Dada, Surrealism, abstraction. Each movement was a different answer to the same question: what should art do in a world that is changing?

The word modern is easily taken to mean newest. In fact it names a period that has passed. The art of today has another name: contemporary art, usually counted from around the 1960s and 1970s onward. Modern is the parent. Contemporary is the child, still growing.

The camera, the paint tube and outdoor light

In 1839 photography was born. A machine could now record faces, landscapes and buildings more precisely than any hand. Painting lost a job it had done for centuries: copying the world to make it look alike.

At the same time, a small invention changed painters' habits. From 1841, paint came in metal tubes with screw caps. Painters could carry colour out of the studio, to the riverbank, into the field, and paint directly in front of the view.

The Impressionists in France made the most of this. They painted quickly, brushstrokes visible, colours laid side by side instead of mixed in advance. What they wanted to catch was not the exact shape of a thing but the light on it in a given moment. Claude Monet's Impression, soleil levant, painted in 1872, gave the whole movement its name.

From here the question of painting turned. No longer what does the thing look like, but how do I see it.

Breaking form, breaking boundaries

In the early twentieth century many artists went further. In 1907 Pablo Picasso painted Les Demoiselles d'Avignon, cutting the human body into angular planes. With Georges Braque he opened up Cubism: seeing an object from several sides at once, on a single surface.

In 1917 Marcel Duchamp submitted a ready made urinal, signed with the false name R. Mutt, to an exhibition in New York and called it Fountain. The question was no longer how to paint beautifully, but what could be called art at all.

Some artists erased the lines between art, architecture, design and the decorative crafts. The Bauhaus opened in Germany in 1919, where painters, weavers, carpenters and architects studied together. In Hanoi the École des Beaux Arts de l'Indochine opened in 1925. From there, painters such as Nguyễn Gia Trí turned lacquer from decoration into a painting medium.

Others confronted war, injustice and political upheaval head on. Two world wars left their mark on Dada, on Surrealism, on the large abstract canvases of New York after 1945.

Modern meant something different everywhere

Modern did not mean the same thing everywhere. In Paris it might be a smoky café and paintings refused by the Salon. In Mexico, murals telling the story of revolution on the walls of public buildings. In Hanoi, silk, lacquer and young women painted in a way no one had painted them before.

What they shared was that modern artists challenged the familiar ways of making art. They changed how the work looked, and they changed who it was for. Art left palaces, churches and aristocratic drawing rooms for galleries, newspaper pages, the street.

Looking back, modern art taught viewers a new habit: accepting that a painting may resemble nothing at all, and still say something true.