Essays · Olfactory Art

Nhật Bản. Incense Game Set.

Mùi không đếm được. Nên người ta làm thẻ để đếm.

Bộ chơi hương thời Edo bằng gỗ sơn mài vàng bạc trên nền nashiji, vẽ thuyền chở hoa giữa sóng, kèm khay thẻ và dụng cụ

© Victoria and Albert Museum, London; Alexander Gift · Victoria and Albert Museum (V&A)


Một hộp chứa cả một buổi chơi

Victoria and Albert Museum ở London trưng bày một bộ chơi hương Nhật Bản trong phòng 45. Bảo tàng ghi niên đại chung là thời Edo, từ năm 1615 đến năm 1868, và không nêu tên người làm. Bộ đồ về bảo tàng năm 1916, qua một món quà được ghi là Alexander Gift.

Hộp ngoài cao khoảng 19 cm, gần như vuông. Mặt ngoài vẽ rất nhiều con thuyền chở đầy hoa, trôi giữa sóng, bằng sơn vàng và bạc trên nền nashiji, loại nền rắc vàng mà người Nhật ví với vỏ quả lê. Các miếng che lỗ khoá mang hình gia huy ba lá của dòng Tokugawa.

Mở ra, bên trong có một hộp viết, một khay đựng thẻ bỏ phiếu, một khay lót, và một bộ dụng cụ. Mỗi thứ có chỗ của nó. Cái hộp không chỉ đựng đồ. Nó đựng cả trình tự của một buổi chơi.

Dao, thớt, vồ và bếp than

Phần dụng cụ là phần nói nhiều nhất về cách người ta đối xử với gỗ thơm. Hồ sơ V&A liệt kê: một bếp than nhỏ, một cái thớt, một cái vồ, và hai con dao, một con có bao.

Gỗ thơm quý và đắt. Người ta không đốt cả khúc. Họ đặt khúc gỗ lên thớt, dùng dao và vồ tách ra những mảnh rất nhỏ, vừa đủ cho một lượt ngửi. Bếp than giữ nhiệt để hơ những mảnh ấy cho mùi toả ra.

Bốn món này cho thấy một điều: trước khi là trò chơi, hương đạo là một kỷ luật về vật liệu. Cắt bao nhiêu, hơ bao lâu, nóng tới đâu. Sai một chút, gỗ cháy thành khói và mùi đổi hẳn.

Hộp viết cũng có chỗ riêng. Tầng trên đặt một nghiên mực, có khắc tên Nakamura Reihei, và một bình nước nhỏ bằng bạc mạ vàng từng phần. Có mực là có chữ. Có chữ là có biên bản.

Một trăm bốn mươi bốn thẻ ngà

Khay thẻ là phần tinh xảo nhất. Nó chứa 144 thẻ bằng ngà, chia vào mười hai hộp nhỏ. Thân hộp vẽ vàng bạc hình hoa cúc xếp trong lưới hoa hình thoi. Nắp mỗi hộp vẽ một con vật trong mười hai con giáp. Mỗi thẻ ngà có ký hiệu sơn vàng.

Tầng dưới của hộp viết còn một bộ thẻ thứ hai: mười hai bộ, mỗi bộ năm thẻ, bằng gỗ đánh bóng, vẽ chữ vàng.

Mười hai hộp, mười hai con giáp, mười hai bộ thẻ. Có vẻ như mỗi người chơi, hoặc mỗi chỗ ngồi, được nhận ra bằng một con vật. Khi đoán, người chơi không nói ra. Họ đặt thẻ của mình vào hộp. Kết quả được đọc từ thẻ, không từ giọng nói.

Hệ thống này giữ cho buổi chơi yên tĩnh. Không ai bị ảnh hưởng bởi câu trả lời của người bên cạnh. Mỗi cái mũi làm việc một mình.

Từ thú sưu tầm tới trò chơi

V&A kể lại lịch sử ngắn gọn. Việc thưởng thức hương bắt đầu từ thời Muromachi, khi gỗ thơm được nhập từ lục địa châu Á và được những người say mê sưu tầm. Tới thời Edo, trò chơi hương đạt đỉnh phổ biến, và những bộ đồ như bộ này được làm ra.

Luật chơi theo mô tả của bảo tàng: bốn loại hương được chọn, chỉ ba được đốt. Khách ngửi mẫu trước, rồi thi nhau đoán từng mùi được đốt, hoặc đoán mùi thứ tư không được đốt. Họ đặt thẻ ngà vào hộp để chọn, rồi đáp án được ghi xuống giấy.

Ở New York, bộ chơi hương mười vòng của Atsu-hime kể câu chuyện của một cuộc hôn nhân. Bộ ở London thì kể câu chuyện của chính trò chơi: nó được tổ chức ra sao, đo đếm ra sao, lưu lại ra sao.

Nhìn bộ đồ này, người ta thấy một điều hiếm: một nền văn hoá đã nghiêm túc tới mức làm hẳn một hệ thống bỏ phiếu cho cái mũi. Mùi hương, thứ thường bị coi là mơ hồ và riêng tư, được đặt vào một bàn chơi có luật, có điểm, có biên bản.



Thành viên Penta