Essays · Olfactory Art
Nhật Bản. Incense Box in the Shape of Five Volumes of The Tale of Genji.
Một cuốn sách không để đọc. Để mở ra và ngửi.
The Metropolitan Museum of Art, Gift of Mrs. George A. Crocker (Elizabeth Masten), 1937 (Open Access, public domain) · The Metropolitan Museum of Art
Năm cuốn sách bằng sơn mài
The Metropolitan Museum of Art ở New York giữ một hộp đựng hương nhỏ, dài chưa tới 12 cm, rộng khoảng 8 cm, cao chưa tới 4 cm. Nó được làm ở Nhật Bản cuối thế kỷ 19, thời Minh Trị, và về bảo tàng năm 1938 qua món quà của bà George A. Crocker.
Nhìn qua, nó không giống một cái hộp. Nó giống năm cuốn sách xếp chồng, buộc gọn trong một tấm bìa bọc gấm, kiểu người Nhật xưa vẫn dùng để giữ các tập sách mỏng đóng chỉ. Trên bìa có tựa bằng tiếng Nhật: Genji monogatari, Truyện Genji.
Tấm gấm ấy thật ra không phải vải. Nó được vẽ bằng sơn mài. Theo mô tả của bảo tàng, hoạ tiết gấm gồm những huy chương tròn hình sư tử Trung Hoa, hoa mẫu đơn, và những bảo vật cát tường rải rác.
Để làm được lớp gấm giả ấy, người thợ dùng nhiều kỹ thuật cùng lúc: takamaki-e để đắp hình nổi, hiramaki-e để vẽ hình phẳng, togidashimaki-e để phủ rồi mài cho hoạ tiết lộ ra ngang mặt sơn, thêm lá vàng lá bạc cắt hình dán vào, và sơn đỏ, sơn xanh. Một bề mặt nhỏ gánh cả một bảng kỹ thuật.
Bên trong: một tấm mành và một quả cầu hoa
Mở hộp, bên trong là một khay đựng hương. Khay cũng được trang trí: một tấm mành tre cuộn lên, và treo trên đó là một kusudama, quả cầu hoa người Nhật treo lên như một lá bùa.
Hai chi tiết này không chọn ngẫu nhiên. Mành tre là hình ảnh quen thuộc của thế giới cung đình thời Heian, nơi Truyện Genji diễn ra. Người phụ nữ quý tộc ngồi sau mành, khách bên ngoài chỉ thấy bóng, chỉ nghe tiếng, và nhiều khi chỉ ngửi thấy mùi hương áo. Một tấm mành cuộn lên là một khoảnh khắc được nhìn thấy.
Kusudama thì gắn với mùi theo nghĩa đen. Tên gọi của nó có chữ thuốc, và theo truyền thống, những quả cầu này từng chứa hương liệu và thảo mộc. Đặt nó trong khay hương là đặt một vật thơm trong một vật thơm.
Người mở hộp vì vậy gặp ba lớp: bìa sách bên ngoài, cảnh cung đình bên trong, và cuối cùng là mảnh gỗ thơm nằm trong khay.
Truyện Genji và trò Genji-kō
Truyện Genji được viết vào đầu thế kỷ 11, do một nữ quan trong triều Heian mà hậu thế gọi là Murasaki Shikibu. Truyện có năm mươi tư chương. Mùi hương có mặt khắp nơi trong đó: người ta ướp hương vào áo, nhận ra nhau qua mùi, thi nhau pha hương.
Nhiều thế kỷ sau, những người chơi hương dựng hẳn một trò chơi trên cuốn truyện ấy, gọi là Genji-kō. Năm gói hương được hơ lần lượt. Có gói giống nhau, có gói khác nhau. Người chơi đánh dấu gói nào trùng mùi với gói nào bằng những đường kẻ dọc nối với nhau.
Năm gói hương cho ra đúng năm mươi hai cách chia nhóm. Người ta gán mỗi cách cho một chương, bỏ ra chương thứ nhất và chương thứ năm mươi tư. Mỗi kết quả vì thế có một cái tên văn chương. Đoán đúng tổ hợp mùi cũng là gọi đúng tên một chương truyện.
Những ký hiệu Genji-kō ấy về sau đi ra khỏi trò chơi, xuất hiện trên vải, trên đồ gốm, trên sơn mài. Chúng trở thành một thứ chữ riêng, vừa của văn chương vừa của mùi.
Khi sách thành vỏ cho mùi
Hộp hương hình cuốn sách không phải hiếm trong nghệ thuật Nhật. Nhưng hình này nói nhiều hơn một kiểu dáng lạ mắt. Nó nói rằng với người chơi hương, Truyện Genji và gỗ thơm thuộc về cùng một thế giới.
Thời Minh Trị, khi chiếc hộp được làm, Nhật Bản đang mở cửa và thay đổi rất nhanh. Những đồ sơn mài như thế này phần lớn nhìn về quá khứ: về cung đình Heian, về thú chơi hương thời trước. Chúng giữ lại một nền văn hoá trong lúc nền văn hoá ấy đang đổi thay.
Cùng bộ sưu tập ở The Met còn có một hộp hương hình hai vỏ sò, cũng tặng từ bà Crocker, vẽ cảnh chương bốn mươi hai của Truyện Genji. Một bên mượn hình cuốn sách, một bên mượn một cảnh trong sách.
Olfactory Art