Essays · Olfactory Art
Nonomura Ninsei. Incense Burner.
Chỗ từng dành cho hơi thổi, giờ dành cho khói thơm.
© Victoria and Albert Museum, London · Victoria and Albert Museum (V&A)
Tù và của người trên núi
Chiếc lư hương thuộc Victoria and Albert Museum ở London, số hiệu 260-1877. Nó được làm ở lò Omuro, Kyoto, trong khoảng năm 1660 đến 1680. Chất liệu là gốm sành, phủ men trong, bên dưới men là những chấm màu nâu sắt. Dưới đáy có con dấu mang tên Ninsei.
Hình dáng là một chiếc tù và ốc. Theo V&A, nó mô phỏng loại tù và mà các yamabushi mang theo. Yamabushi là những nhà tu khổ hạnh sống và tu tập trên núi. Họ thổi tù và làm từ vỏ ốc biển lớn, tiếng vang dội qua thung lũng.
Chiếc lư hương cao 11,5 cm, dài 27,6 cm, sâu 15,7 cm. Nó nằm ngang như một vỏ ốc đặt trên bàn. Vật gồm ba phần: thân lư, nắp, và một lớp lòng đặt vào bên trong.
Những chấm nâu dưới men làm bề mặt lấm tấm, gợi đến lớp vỏ ốc thật. Màu sắc giữ ở mức rất ít. Không có gì được vẽ thêm lên trên. Tất cả sự chú ý dồn vào hình khối: vòng xoắn, miệng loe, độ cong của thân.
Ninsei và lò Omuro
Nonomura Ninsei là tên nghề. Tên thật của ông là Nonomura Seiemon, hoạt động khoảng từ năm 1640 đến 1690. Năm 1647, ông lập lò Omuro gần chùa Ninnaji, ở phía tây bắc Kyoto.
V&A ghi rằng trong những năm 1660 và 1670, Ninsei phát triển một lối trang trí men màu trên men rất rực rỡ, gần với hội hoạ. Men màu phủ lên thân gốm như một lớp tranh, hoa lá, núi non, vàng bạc.
Chiếc lư hương này đi theo hướng ngược lại. Màu gần như không có, chỉ có men trong và nâu sắt. V&A mô tả nó là sự tiết chế về màu, đi cùng sự phóng khoáng về hình. Ninsei không cần vẽ lên vật để nó nổi bật. Ông để chính hình dáng làm việc đó.
Con dấu tên dưới đáy cũng đáng để ý. Rất nhiều đồ gốm cùng thời không mang tên người làm. Con dấu nhỏ này buộc vật vào một người, một lò, một phong cách. Ba thế kỷ rưỡi sau, bảo tàng vẫn đọc được tên ấy và ghi vào hồ sơ.
Từ Kyoto tới Philadelphia
Hồ sơ của V&A ghi một đường đi khá xa. Chiếc lư hương được mua từ các uỷ viên Nhật Bản tại Triển lãm Philadelphia năm 1876, và nhập vào bộ sưu tập năm 1877. Tức là khoảng hai trăm năm sau khi ra lò, nó rời Nhật như một đại diện cho gốm Kyoto trước khách phương Tây.
Thời Minh Trị, chính phủ Nhật gửi hàng loạt đồ mỹ nghệ tới các triển lãm thế giới. Bên cạnh những đồ mới làm, việc gửi đi một chiếc lư hương thế kỷ 17 mang dấu Ninsei cho thấy người Nhật khi ấy muốn giới thiệu không chỉ những gì họ đang làm, mà cả những gì họ coi là gốc của mình.
Ở Nhật, lư hương gốm như thế này thuộc về phòng trà, phòng khách, nơi hương được đốt nhẹ trong không gian nhỏ. Ở London, nó nằm trong tủ kính, không còn khói. Người xem chỉ thấy hình tù và, không nghe tiếng, không ngửi mùi.
Chiếc lư hương đáng nhớ vì nó giữ hai thứ đã biến mất cùng lúc. Tiếng của chiếc tù và mà nó mô phỏng. Và mùi của thứ hương mà nó từng toả ra. Còn lại là đất nung, men trong, và một con dấu nhỏ ghi tên người làm.
Olfactory Art