Essays · Olfactory Art
Olivia Wiederkehr, Andreas Wilhelm. Schmerzh.
Một thành phố cũng có ký ức, và ký ức ấy có mùi.
© Stadt Zürich, KiöR · SCHMERZH (project site, Kunst im öffentlichen Raum, Stadt Zürich)
Sáu quảng trường, ba tuần
Từ ngày 2 đến ngày 22 tháng 9 năm 2024, sáu nơi công cộng ở Zürich có một mùi lạ. Idaplatz, Bullingerplatz, Lindenplatz, Röschibachplatz, Louis-Favre-Platz và nhà ga cũ Letten. Không có tượng đài mới. Không có tấm biển lớn. Chỉ có mùi, bốc lên từ những hốc kỹ thuật dưới mặt đất, qua một máy khuếch tán đặt bên trong.
Dự án tên Schmerzh. Chữ Schmerz trong tiếng Đức là nỗi đau. Hai chữ cái zh ghép vào cuối là ký hiệu quen thuộc của bang Zürich, như trên biển số xe. Vậy tên dự án đọc lên là nỗi đau của Zürich. Dòng phụ đề đi kèm bằng tiếng Anh nói rằng ký ức không phai đi.
Người thực hiện là nghệ sĩ Zürich Olivia Wiederkehr, theo đặt hàng của Kunst im öffentlichen Raum, bộ phận nghệ thuật công cộng của thành phố. Mùi hương do nhà điều hương Andreas Wilhelm, cũng ở Zürich, làm cùng bà. Một công ty truyền thông tên Live Lab tham gia phần kể chuyện.
Người đi đường không được báo trước. Họ đi ngang, ngửi thấy, rồi mới đọc tấm bảng nhỏ gần đó, hoặc tìm trang của dự án.
Thành phố kể chuyện của chính mình
Ý tưởng của Schmerzh là để thành phố làm người kể. Zürich thường được nhìn như một nơi giàu, sạch, yên. Dự án hỏi điều ngược lại: thành phố ấy đã chứng kiến, đã cho phép những nỗi đau nào? Phân biệt đối xử. Loại trừ. Bóc lột. Những tiếng nói bị bắt im lặng. Trang dự án cũng nói rằng bên cạnh đó có cả những điều tốt đẹp. Ký ức của một thành phố không chỉ có một màu.
Mỗi địa điểm được chọn vì có gắn với một đoạn lịch sử địa phương. Có nơi liên quan tới những người lao động nhập cư từng đến làm việc ở Thuỵ Sĩ. Nhà ga cũ Letten gợi lại những năm có tụ điểm ma tuý công khai giữa lòng thành phố. Những chuyện này không mới. Nhưng chúng ít khi được nói ra ở chính nơi chúng đã xảy ra.
Mùi hương làm việc đó thay cho một tấm bia. Trang dự án mở đầu bằng một câu hỏi quen: bạn có biết cảm giác ngửi một mùi rồi bỗng nhiên một ký ức bật lên không? Schmerzh dùng chính cơ chế ấy, nhưng đặt vào một ký ức chung, không thuộc về riêng ai.
Bên cạnh mùi, dự án có một tài khoản mạng xã hội. Ở đó, những câu chuyện về nơi chốn, con người và tổ chức gắn với sáu địa điểm được kể dần trong ba tuần. Mùi mở cửa. Chữ đi vào sau.
Một mùi dịu rồi tối lại
Mùi của Schmerzh không được làm cho khó chịu. Theo mô tả của dự án và báo chí địa phương, nó mở đầu với nét hoa, gần với hoa hồng và phong lữ, rồi chuyển sang những nốt tối hơn, cay và có đất, với sô cô la và nhục đậu khấu. Một mùi có thể khiến người ta dừng lại vì dễ chịu, rồi đứng lâu hơn vì thấy có gì đó không yên.
Lựa chọn này quan trọng. Một mùi hôi sẽ làm người ta tránh xa. Một mùi đẹp giữ người ta lại đủ lâu để nghĩ. Nỗi đau trong Schmerzh không bị ép lên mũi người đi. Nó được mời vào.
Nghệ thuật tưởng niệm thường dùng đá, đồng, tên khắc. Những vật ấy bền, và chính vì bền nên dễ trở thành một phần của cảnh, không ai nhìn nữa. Mùi thì ngược lại. Nó chỉ ở đó ba tuần. Nó phụ thuộc vào gió, vào nhiệt độ, vào việc người đi có thở vào đúng lúc không. Tác phẩm tắt đi khi dự án kết thúc. Cách nhìn thành phố qua mũi này có tiền lệ, như Smelling the City của Brian Goeltzenleuchter, nhưng Schmerzh chọn nói về nỗi đau.
Năm 2025, Schmerzh vào danh sách chung kết giải Sadakichi dành cho tác phẩm thử nghiệm với mùi hương. Đó là một cách công nhận rằng một đài tưởng niệm có thể không có hình. Nó có thể chỉ là một làn không khí, ở một góc phố, trong vài ngày cuối hè.
Olfactory Art