Essays · Olfactory Art
Peter de Cupere. The Smell of a Stranger.
Cây quen. Mùi lạ.
© Peter de Cupere · Peter de Cupere (official artist site)
Chín cây, chín mùi không phải của chúng
Năm 2015, tại Biennale Havana lần thứ 12, nghệ sĩ người Bỉ Peter de Cupere trình bày The Smell of a Stranger. Triển lãm kéo dài từ 22 tháng 5 đến 22 tháng 6. Giám đốc nghệ thuật và giám tuyển chính của biennale là Jorge Fernández, giám tuyển của dự án là Sara Alonso Gómez.
Tác phẩm gồm chín cây và hoa bản địa của Cuba. Mỗi cây được gán một mùi không thuộc về nó. Nghệ sĩ gọi quá trình này là scent engineering, tạm hiểu là kỹ thuật thiết kế mùi cho cây.
Những mùi được chọn không phải mùi hoa. Chúng nhắc tới con người: tinh dịch, âm đạo, mồ hôi lạnh của nỗi sợ, tiền. Có cả mùi thuốc súng, mùi không khí ô nhiễm, mùi cái chết, mùi máu. Và một chi tiết gần như đùa: mùi hamburger, như một cái nháy mắt về văn hoá phương Tây.
Cây được đặt trong bồn có song chắn để người xem không chạm vào được. Quạt nhỏ và một máy toả mùi lớn đẩy mùi ra xung quanh. Theo mô tả của nghệ sĩ, những thiết bị này chạy bằng năng lượng mặt trời, thứ Cuba không thiếu. Mùi được giữ trong một cấu trúc giống bọt biển để toả đều cả ngày.
Một câu đùa về biên giới
De Cupere chọn Cuba vì một lý do cụ thể. Hai năm trước biennale, ông cùng giám tuyển Sara Alonso Gómez, Bruno Devos và một chuyên gia hương liệu của quân đội Cuba vào rừng khảo sát để tìm mùi mới. Ông ngạc nhiên trước thiên nhiên của hòn đảo, còn gần như nguyên vẹn.
Khi quay lại chuẩn bị cho tác phẩm, ông thấy một thay đổi nhỏ mà rõ. Lần trước, trên kệ các cửa hàng ở Havana chưa có những nhãn hàng như Coca Cola hay M&M's. Lần này, chúng đã nằm đó, sáng lên dưới nắng. Biên giới với Mỹ đang mở. Văn hoá phương Tây đi vào, và vốn đi theo.
Nghệ sĩ gọi tác phẩm của mình là một câu đùa nhỏ về việc mở cửa ấy. Tựa đề nói rõ điều ông muốn hỏi. Người lạ là ai? Là người từ bên ngoài bước vào, hay là cái mùi mới xuất hiện trong một nơi vốn quen? Cuba sẽ giữ được bản sắc văn hoá và thiên nhiên của mình không?
Một cái cây quen mang một mùi lạ là hình ảnh gọn nhất cho câu hỏi đó. Người Cuba nhìn thấy cây của mình. Mũi họ nhận ra một thứ khác.
Khi mùi có thể được lắp ráp
Phần thứ hai của tác phẩm nhìn về tương lai. De Cupere hình dung một thế giới trong đó mùi của một loài cây có thể được chuyển sang loài khác. Ông lấy ví dụ: nếu một quả bí mang mùi nhài Pháp, loài hoa có mùi đắt nhất, thì mùi ấy sẽ không còn hiếm nữa. Ông cũng nghĩ tới những bông hoa bị lấy mất mùi để người dị ứng có thể ngắm mà không khó chịu.
Nhưng ông không chỉ vẽ ra mặt tốt. Tác phẩm cũng hỏi về cái giá. Côn trùng sẽ thụ phấn ra sao khi mùi đã đổi? Can thiệp vào cây có để lại hậu quả gì cho thiên nhiên và xã hội? Người xem đứng trước những cây mang mùi máu và thuốc súng, và phải tự cân hai phía.
Có một chi tiết thật thà trong mô tả của nghệ sĩ. Những cây đã qua xử lý mùi chưa thể sống lâu, nên mùi yếu dần theo thời gian. Đầu biennale, cây nồng hơn. Cuối biennale, nhạt hơn. Tác phẩm tự ghi lại giới hạn của chính ý tưởng nó đang đề xuất.
Chi tiết ấy làm The Smell of a Stranger gần với đời sống hơn một lời tiên tri. Một mùi được gán vào thì cũng sẽ phai. Cái cây vẫn là cây Cuba. Mùi lạ đến, ở lại một thời gian, rồi lùi đi. Câu hỏi còn lại là: khi mùi đã có thể được lắp ráp, ta còn tin mùi để nhận ra một nơi, một người, đến mức nào?
Olfactory Art