Essays · Olfactory Art

Phê bình mùi. Viết về thứ không ai nhìn thấy.

Chữ phải làm thay mắt.

Phê bình mùi: một trang giấy viết tay cạnh một que thử mùi

Roudnitska và mỹ học của người trong nghề

Trước khi có người phê bình từ bên ngoài, đã có những nhà điều hương cố viết về nghề của mình như một nghệ thuật. Edmond Roudnitska là một trong số đó. Ông là người làm Eau Sauvage cho Dior năm 1966, và ông cũng viết, trong đó có cuốn L'Esthétique en question năm 1977.

Điều Roudnitska muốn nói khá đơn giản mà cũng khá táo bạo: một nước hoa có thể được đánh giá bằng tiêu chuẩn thẩm mỹ, như một bức tranh hay một bản nhạc. Không chỉ là dễ chịu hay không, bán chạy hay không, mà là có hình thức không, có ý không, có cân bằng không.

Viết như vậy từ bên trong nghề có một cái lợi lớn: người viết biết vật liệu. Nhưng cũng có một giới hạn: người viết đứng về phía người làm. Phê bình, theo nghĩa đầy đủ, cần thêm một giọng nói đứng ở phía người ngửi.

Chấm sao cho một mùi

Năm 2008, Luca Turin và Tania Sanchez in Perfumes: The Guide. Cuốn sách làm một việc mà trước đó hiếm ai làm công khai: viết những bài ngắn về rất nhiều chai nước hoa đang bán, và chấm sao cho từng chai, như người ta chấm sao cho phim.

Điều khiến cuốn sách được nhớ không chỉ là những ngôi sao. Đó là giọng văn. Hai tác giả viết về mùi bằng hình ảnh, bằng so sánh, bằng sự hài hước, và bằng sự thẳng thắn. Họ khen hết lời những gì họ thấy đẹp và không ngại nói điều họ thấy nhạt. Người đọc có thể không đồng ý, nhưng họ luôn biết người viết đứng ở đâu.

Cùng những năm ấy, Chandler Burr viết về nước hoa cho The New York Times, đặt mùi vào cùng trang với các môn nghệ thuật khác. Năm 2012, Burr làm giám tuyển cho The Art of Scent ở Museum of Arts and Design, New York, một triển lãm trình bày mười hai tác phẩm mùi từ Jicky năm 1889 đến năm 2012 như một chất liệu lớn của sáng tạo nghệ thuật.

Công bằng với cả hai phía

Phê bình mùi cũng có những câu hỏi khó. Mũi mỗi người mỗi khác. Một mùi đổi theo da, theo thời tiết, theo lúc ngửi. Một chai có thể được đổi công thức sau khi bài viết đã in. Một ngôi sao hôm nay có thể không còn đúng với chai bán năm sau.

Người làm nghề đôi khi thấy những lời chê ngắn gọn là không công bằng với nhiều tháng làm việc. Người đọc đôi khi thấy những lời khen dài dòng là khó kiểm chứng. Cả hai cảm giác đều có cơ sở. Phê bình tốt không xoá được chúng, chỉ có thể minh bạch về cách mình đã ngửi: ngửi ở đâu, bao lâu, so với cái gì.

Ngày nay, bên cạnh sách, có những tạp chí chuyên về mùi, như Nez ở Pháp, đăng bài của nhà điều hương, nhà sử học, nhà khoa học cạnh nhau. Phê bình mùi đang tìm dần một ngôn ngữ chung, chậm, nhưng rõ hơn trước.

Chữ làm thay mắt

Người phê bình phim có thể đặt ảnh chụp cảnh phim cạnh bài viết. Người phê bình tranh có bản chụp tranh. Người viết về mùi không có gì để đặt cạnh. Người đọc phải tin vào chữ, hoặc phải tự đi ngửi.

Vì thế phê bình mùi là một bài tập khó của ngôn ngữ. Nó buộc chữ phải làm thay mắt: tạo ra màu, chất, nhiệt độ, chuyển động, chỉ từ một cảm giác không hình. Khi làm tốt, nó không chỉ đánh giá một chai. Nó dạy người đọc cách chú ý. Một câu mô tả hay không bắt người đọc đồng ý. Nó chỉ mở ra thêm một cách để ngửi.

Đó có lẽ là giá trị lâu nhất của phê bình mùi. Một ngôi sao có thể sai. Một câu văn tốt thì ở lại, và lần sau khi ta ngửi, ta có thêm một từ để gọi tên điều mình đang cảm thấy.



Thành viên Penta