Essays · Olfactory Art
Tự nhiên hay tổng hợp. Một tranh luận mỹ học.
Cánh hoa và phân tử đều là dấu vết.
Từ 1868: nước hoa hiện đại không chỉ từ cây
Năm 1868, nhà hoá học người Anh William Henry Perkin công bố cách tổng hợp coumarin, phân tử cho mùi cỏ khô và hạnh nhân vốn có trong đậu tonka. Từ đó coumarin có thể được làm ra với số lượng lớn mà không cần đến hạt đậu. Sáu năm sau, năm 1874, Tiemann và Haarmann tổng hợp vanillin, mùi chính của quả vani.
Nước hoa đón hai phân tử ấy gần như ngay lập tức. Fougère Royale của Houbigant, do Paul Parquet sáng tác và thường được ghi năm 1882, dựng trục của nó trên coumarin tổng hợp. Năm 1889, Aimé Guerlain làm Jicky với cả coumarin lẫn vanillin tổng hợp trên một nền nhựa thơm. Hai chai ấy thường được nhắc như điểm bắt đầu của nước hoa hiện đại.
Nói cách khác, gần như ngay từ đầu, nước hoa hiện đại đã là sự gặp nhau của cây và phòng thí nghiệm. Ý tưởng về một thời xưa hoàn toàn tự nhiên, rồi bị hoá chất làm hỏng, là một câu chuyện đẹp nhưng không khớp với lịch sử.
Tự nhiên không đồng nghĩa với vô hại
Tranh luận hôm nay thường xoay quanh một giả định: thứ lấy từ cây thì lành, thứ làm trong phòng thí nghiệm thì đáng ngờ. Luật lại cho thấy một bức tranh phức tạp hơn.
Năm 2017, Liên minh châu Âu ban hành Quy chế 2017/1410, cấm atranol và chloroatranol trong mỹ phẩm. Hai chất này có tự nhiên trong chiết xuất rêu sồi và rêu cây. Theo văn bản của quy chế, uỷ ban khoa học về an toàn người tiêu dùng xếp chúng vào nhóm chất gây dị ứng da gặp nhiều nhất trong những năm trước đó. Một nguyên liệu tự nhiên kinh điển của nước hoa phải được xử lý lại để dùng tiếp.
Chiều ngược lại cũng đúng: có phân tử tổng hợp bị giới hạn, có phân tử không. Mỗi chất được xét riêng, theo dữ liệu của nó. Chữ tự nhiên hay tổng hợp nói về nguồn gốc. Nó không tự nói lên điều gì về da người.
Tranh luận thẩm mỹ: sự phức tạp và sự rõ ràng
Khi gác chuyện an toàn và tiếp thị sang một bên, còn lại một câu hỏi thú vị hơn: hai loại vật liệu này đẹp theo những cách nào?
Một tinh dầu từ cây là một đám đông. Nó chứa hàng chục, có khi hàng trăm chất, thay đổi theo đất, theo năm, theo mẻ chưng cất. Người yêu nguyên liệu tự nhiên thường nói đến chiều sâu ấy: mùi không đứng yên, có những góc bất ngờ, mỗi lần ngửi lại thấy một chi tiết khác.
Một phân tử tổng hợp là một nét vẽ. Nó sạch, rõ, lặp lại được. Năm 1966, Edmond Roudnitska dùng Hedione, một phân tử gợi mùi nhài trong suốt, trong Eau Sauvage cho Dior; ông cũng là người viết nhiều về mỹ học của nghề, trong đó có cuốn L'Esthétique en question năm 1977. Phân tử cho nhà điều hương khả năng vẽ một đường mảnh mà cây không cho được.
Hai vẻ đẹp ấy không loại trừ nhau. Phần lớn nước hoa hay đều dùng cả hai. Tranh luận thật ra không phải chọn phe, mà là hiểu mỗi vật liệu mang đến điều gì.
Hai loại dấu vết
Nghệ sĩ Sean Raspet đẩy câu hỏi này đi xa hơn. Năm 2018, ông thiết kế một phân tử mùi hoa chưa từng có trong tự nhiên hay trong tài liệu khoa học, rồi cho tổng hợp nó. Một mùi không có cây nào đứng sau. Nó là dấu vết của một ý tưởng.
Penta đọc cánh hoa và phân tử theo cùng một cách: cả hai đều ghi lại thứ đã xảy ra. Cánh hoa ghi lại một mùa, một vùng đất, một buổi sáng hái. Phân tử ghi lại một câu hỏi của con người, một phản ứng, một sự kiên nhẫn trong phòng thí nghiệm.
Hỏi thứ nào thật hơn có lẽ là hỏi sai. Nên hỏi: dấu vết này kể điều gì, và ta có muốn nghe điều đó không.
Olfactory Art