Essays · Olfactory Art

Pierre Huyghe. Hole for Rat.

Một mùi hương không viết cho con người.

Pierre Huyghe tại The Artist's Institute, New York, 2014: tầng hầm phòng trưng bày với mạng nhện và đường hầm cho chuột

Spiders, The Artist's Institute 2014. Courtesy The Artist's Institute · ARTnews


Một cái lỗ dưới sàn

Mùa hè năm 2014, Pierre Huyghe làm một triển lãm ở The Artist's Institute, không gian nghệ thuật của Hunter College trên phố Eldridge, khu Lower East Side, New York. Triển lãm kéo dài đến 17 tháng 8 và được chia làm bốn phần.

Thứ xuất hiện trong phòng không phải tranh hay tượng, mà là sinh vật sống. Nhện hang màu nâu được thả vào tầng hầm nhỏ của phòng trưng bày. Ruồi cũng có mặt. Và có một lời mời gửi đến chuột.

Lời mời ấy có tên Hole for Rat. Huyghe cho đào một đường hầm sâu và hẹp xuyên qua sàn của Institute. Đó là một lối đi để chuột từ bên ngoài có thể tự do vào phòng và tự do đi ra. Không lồng, không bẫy, không người canh.

Rồi ông thêm mùi. Các bề mặt trong phòng được bôi squalene, một chất lỏng không màu mà chuột cái tiết ra từ tuyến sinh dục, hoạt động như một pheromone giới tính. Theo ARTnews, chất này cũng được biết là thu hút cả gián.

Khán giả không phải người

Một triển lãm bình thường có hai phía: tác phẩm và người xem. Huyghe thêm phía thứ ba. Những con nhện dệt mạng trên trần và góc tường. Ruồi bay qua. Chuột, nếu chúng đến, sẽ đi theo mùi. Mọi chuyển động, thích nghi và cả những lần trốn thoát của chúng trở thành phần chính của tác phẩm.

Nhiều con nhện biến mất sau vài ngày. Có con bò ra ngoài, có con chui vào chỗ khuất, có con bị giẫm lên trong buổi khai mạc. Không ai kiểm soát được điều đó, và Huyghe cũng không cố kiểm soát.

Hole for Rat đẩy ý tưởng ấy đi xa nhất. Pheromone chuột gần như không có nghĩa gì với mũi người. Người xem đi vào phòng, nhìn thấy một cái lỗ dưới sàn, biết rằng tường đã được bôi một chất gì đó, nhưng không cảm nhận được nó như chuột cảm nhận. Mùi trong phòng được viết bằng một thứ ngôn ngữ mà con người chỉ đứng ngoài.

Khi ARTnews viết bài về triển lãm, sinh vật duy nhất từ bên ngoài đi qua lỗ là một con chuột nhắt. Không phải chuột cống như Huyghe gọi. Tác phẩm không thất bại vì thế. Nó chỉ cho thấy rằng một lời mời không quyết định được ai sẽ đến.

Nghệ sĩ như người dựng điều kiện

Pierre Huyghe sinh năm 1962 ở Paris. Từ cuối những năm 2000, ông ngày càng làm việc với những hệ sống: động vật, cây, vi sinh vật, những hệ sinh thái nhỏ tự vận hành. Ở documenta 13 năm 2012, ông làm Untilled trong một góc công viên ở Kassel, với một con chó có chân sơn hồng và một bức tượng nằm có tổ ong thay cho đầu.

Trong những tác phẩm này, Huyghe không làm ra một vật hoàn chỉnh. Ông dựng điều kiện rồi để sự việc tự diễn ra. Nhện sẽ dệt mạng ở đâu, chuột có đến không, mùi sẽ bay hơi nhanh thế nào: không có gì được định trước.

Mùi hợp với cách làm ấy. Nó không đứng yên như một bức tượng. Nó bay hơi, bám vào bề mặt, bị gió cuốn đi, bị thời gian làm nhạt. Một pheromone bôi lên tường hôm khai mạc sẽ khác đi sau vài tuần. Tác phẩm thay đổi mà không cần ai chạm vào.

Ai là người được mời

Điều đáng nhớ ở Hole for Rat là nó đặt con người ra rìa. Phần lớn nghệ thuật, kể cả nghệ thuật dùng mùi, được làm cho người xem. Ở đây, người xem chỉ là nhân chứng. Người được mời thật sự là một con vật mà nhiều người muốn đuổi khỏi nhà.

Sự lựa chọn đó có chút hài hước, và cũng có chút khó chịu. Nó khiến người ta tự hỏi phòng trưng bày thuộc về ai. Bức tường trắng, sàn sạch, cửa mở giờ hành chính: tất cả đều dành cho một loài. Huyghe khoét một lỗ nhỏ trong sự mặc định ấy.

Ông tiếp tục câu hỏi này ở nhiều tác phẩm sau, trong đó có UUmwelt, nơi ruồi và hình ảnh cùng chia một căn phòng. Nhưng ở Eldridge Street năm 2014, câu hỏi được đặt ra bằng thứ nhỏ nhất: một cái lỗ và một mùi mà mũi người gần như bỏ qua.



Thành viên Penta