Essays · Olfactory Art

Richard Wilson. 20:50.

Mắt thấy một tấm gương. Mũi biết đó là dầu.

Richard Wilson, 20:50: căn phòng ngập dầu nhớt đen tới ngang hông, mặt dầu phẳng phản chiếu trần và tường, lối đi thép hẹp dẫn vào giữa

Courtesy Matt's Gallery; © Richard Wilson · Matt's Gallery, London


Căn phòng làm khuôn

Tháng 2 năm 1987, từ ngày 7 đến ngày 22, Richard Wilson làm triển lãm thứ hai của mình ở Matt's Gallery, khi đó nằm trên phố Martello, London. Ông đổ vào phòng trưng bày khoảng 200 gallon dầu nhớt thải, loại dầu đã chạy trong động cơ và được xả ra khi thay.

Theo Matt's Gallery, chính căn phòng trở thành khuôn đúc cho khối dầu. Wilson không dựng một bể chứa đặt giữa phòng. Ông bịt kín phòng, và để dầu lấp đầy nó tới một độ cao nhất định, bám theo mọi góc tường. Kết quả là một mặt phẳng nằm ngang, đen, phản chiếu tuyệt đối.

Một lối đi bằng thép dẫn từ cửa vào. Lối đi hẹp dần, và càng đi vào, dầu càng bao lấy người xem ở cả hai bên. Đứng ở cuối, người ta như lơ lửng giữa hai căn phòng: một căn thật ở trên, một căn phản chiếu ở dưới, giống hệt nhau.

Cũng trong triển lãm ấy, ở bức tường kế bên, Wilson đặt một khối băng. Dầu và băng, hai thứ chất lỏng và rắn, được đặt cạnh nhau như hai cách khác nhau để dừng thời gian lại.

Một con số trên can dầu

Cái tên 20:50 không phải một giờ trong ngày. Nó lấy từ loại dầu máy tái chế Wilson dùng, một con số chỉ độ nhớt in trên can. Tên tác phẩm vì thế không kể chuyện gì. Nó chỉ gọi đúng tên vật liệu.

Dầu nhớt thải là thứ người ta muốn tránh xa. Nó đen, dính, không tẩy được. Một giọt rơi lên áo là vết vĩnh viễn. Trong xưởng sửa xe, nó là rác. Trong phòng của Wilson, nó trở thành thứ gần với gương nhất mà người ta từng thấy.

Và nó có mùi. Không ai đi vào 20:50 mà không nhận ra điều đó. Mùi dầu máy đặc quánh trong không khí, nặng, hơi ngọt, mang theo ký ức về gara, đường cao tốc, động cơ nóng. Hình ảnh thì tinh khiết. Mùi thì kéo người xem về lại thế giới công nghiệp nơi thứ vật liệu ấy sinh ra.

Hai giác quan nói hai điều khác nhau cùng một lúc. Mắt nói: đây là không gian, là ánh sáng, là hình học. Mũi nói: đây là cặn của hàng nghìn cây số đường đã chạy qua. Tác phẩm tồn tại ở chỗ hai lời ấy chạm nhau.

Từ London đến Tasmania

Cũng năm 1987, 20:50 vào bộ sưu tập của Charles Saatchi. Trong nhiều thập niên sau đó, nó được dựng lại ở các không gian của Saatchi Gallery tại London, mỗi lần theo kích thước một căn phòng mới. Vì căn phòng là khuôn, mỗi lần dựng lại, hình dạng khối dầu lại khác.

Về sau tác phẩm được MONA, Museum of Old and New Art ở Tasmania, mua lại. Ở đó nó được lắp đặt lâu dài, như một phần cố định của bảo tàng, không còn phải tháo ra và đổ lại mỗi lần chuyển nhà. Một khối dầu từng làm ngập một gallery nhỏ ở đông London giờ nằm yên ở bên kia địa cầu.

Điều đáng nhớ ở 20:50 là nó không cần kể gì. Không có nhân vật, không có biểu tượng, không có câu chữ. Chỉ có một vật liệu, một căn phòng, và cách người xem đi vào giữa chúng. Wilson để vật liệu tự làm việc: dầu tự phẳng, tự phản chiếu, tự toả mùi.

Có những sắp đặt khác cũng dùng mùi để kéo người xem vào một căn phòng rồi làm họ lo lắng, như lớp bột talc và mùi khí gas trong Volátil của Cildo Meireles. 20:50 không đe doạ ai. Nó chỉ nhắc rằng thứ đẹp nhất trong phòng cũng là thứ bẩn nhất, và mũi là giác quan duy nhất không bị đánh lừa.



Thành viên Penta