Essays · Olfactory Art

Sissel Tolaas. Invisible Pompeii.

Mỗi lớp đất là một lớp mùi.

Sissel Tolaas tại Công viên Khảo cổ Pompeii, ghi lại phân tử mùi bên một lớp đất vừa khai quật

Courtesy Sissel Tolaas · Flash Art


Một nghệ sĩ ở hố khai quật

Sissel Tolaas sinh năm 1965 ở Stavanger, Na Uy, và làm việc ở Berlin. Bà nghiên cứu mùi từ năm 1990. Theo Flash Art, kho của bà đã có hơn mười lăm nghìn mẫu mùi và công thức, lưu trong SMELL RE_searchLab, phòng thí nghiệm bà lập ở Berlin.

Invisible Pompeii là dự án bà làm tại Công viên Khảo cổ Pompeii ở miền nam nước Ý, trong chương trình Pompeii Commitment. Archaeological Matters, có sự đồng hành của Nicoletta Fiorucci Foundation. Theo trang của chương trình, cuộc nghiên cứu bắt đầu từ năm 2020. Phần lấy mẫu phân tử tại chỗ diễn ra từ tháng 2 đến tháng 9 năm 2022.

Đối tượng của dự án là cái mà Tolaas gọi là di sản mùi: phần di sản khứu giác còn khép kín bên trong khu khảo cổ. Pompeii là một thành phố La Mã bị tro núi lửa Vesuvius vùi lấp năm 79. Hơn hai thế kỷ khai quật đã đưa ra ánh sáng nhà cửa, đường phố, bích hoạ, đồ dùng. Mùi của nơi ấy thì chưa từng được ghi lại một cách có hệ thống.

Tolaas không đến như một khách tham quan. Bà làm việc cạnh các nhà khảo cổ, nhân học, sinh học, địa chất và tâm lý học. Có lúc, một nhà địa chất mời bà có mặt để ghi lại dữ liệu đúng lúc họ mở ra những tầng đất của năm 79.

Mũi là thiết bị đầu tiên

Cách làm của Tolaas bắt đầu bằng sự có mặt. Trong trao đổi với Flash Art, bà mô tả quá trình khởi đầu từ việc chính bà đứng tại hiện trường, mang theo thứ bà gọi là giao diện tiên tiến nhất của mình: cái mũi. Theo bà, mũi người có thể phân biệt một số lượng phân tử rất lớn, lớn hơn nhiều so với điều ta thường nghĩ.

Sau mũi mới đến máy móc. Bà dùng thiết bị để thu các phân tử dễ bay hơi ngay tại chỗ. Điểm quan trọng là bà tránh mang mẫu đất ra khỏi khu khảo cổ. Mùi được bắt ở đúng nơi nó sinh ra, vào đúng lúc lớp đất vừa lộ ra, trước khi không khí và thời gian làm nó đổi đi.

Một trong những địa điểm được nhắc tới là Casa degli Amorini Dorati, ngôi nhà của những thần tình yêu mạ vàng, một dinh thự nổi tiếng với các trang trí nội thất. Bên cạnh những bức tường và bích hoạ đã được nghiên cứu kỹ, Tolaas đi tìm một tầng thông tin khác, thứ không có hình để chụp.

Kho lưu trữ cũng không chỉ gồm phân tử. Những cuộc trò chuyện của bà với hướng dẫn viên và nhân viên ở khu khảo cổ được ghi lại như một phần của nó. Người đang sống và làm việc giữa phế tích mỗi ngày cũng là nguồn hiểu biết về mùi của nơi này.

Một kho lưu trữ cho thứ vô hình

Mục tiêu của Invisible Pompeii là khởi đầu kho lưu trữ mùi đầu tiên của Pompeii, và tạo ra một bộ công cụ để hiểu di sản bằng nhiều giác quan hơn. Dự án đi từ một giả định đơn giản: khứu giác là phần thiết yếu trong cách con người sống, và vì thế cũng là một công cụ để hiểu cả hiện tại lẫn quá khứ.

Tolaas còn hình dung một bước xa hơn: một phòng thí nghiệm hiện trường, nơi khảo cổ học về mùi có thể trở thành một thực hành lâu dài, không chỉ là một dự án nghệ thuật đơn lẻ.

Điều đáng nhớ ở dự án không nằm ở việc tái tạo mùi của năm 79. Tolaas không hứa sẽ cho ta ngửi lại một ngày trước khi núi lửa phun. Điều bà làm khiêm tốn hơn và chính xác hơn: ghi lại những gì đang bay lên từ đất, hôm nay, khi đất được mở. Đó là mùi của một nơi đã qua gần hai nghìn năm, không phải mùi của quá khứ nguyên vẹn.

Khảo cổ học vốn là môn học của những thứ có thể nhìn và cầm. Mảnh gốm, đồng xu, bộ xương, bức tường. Invisible Pompeii thêm vào danh sách ấy một thứ không thể cầm. Nó cho thấy mỗi lần mở một lớp đất, có một lượng thông tin nhỏ thoát ra không khí và biến mất. Cho tới gần đây, không ai giữ nó lại.


Nguồn: Flash Art, Garland


Thành viên Penta