Essays · Olfactory Art
Sissel Tolaas. Smellscapes.
Mỗi con phố có một địa chỉ bằng mùi.
Một thành phố, đọc bằng mũi
Sissel Tolaas sinh ra ở Na Uy và sống ở Berlin. Bà học toán, hoá học, ngôn ngữ và mỹ thuật. Bốn ngành ấy ít khi gặp nhau trong một người. Ở Tolaas, chúng gặp nhau quanh một đối tượng: mùi.
Năm 2004, bà lập SMELL RE_searchLab Berlin, với sự hỗ trợ của IFF, một tập đoàn hương liệu lớn của Mỹ. Cũng từ khoảng thời gian đó, bà bắt đầu một việc kéo dài đến nay: đi từng thành phố, thu mùi của nó, rồi dựng lại những mùi ấy trong phòng thí nghiệm. Bà gọi chuỗi nghiên cứu này là SmellScape.
Danh sách thành phố đã lên tới hơn năm mươi. Berlin, Paris, London, Oslo, Stockholm, Mexico City, Cape Town, Thượng Hải, Calcutta, Amman, Kansas City, Nuuk ở Greenland. Mỗi nơi một khí hậu, một loại vật liệu xây dựng, một thói quen ăn uống. Mỗi nơi, vì vậy, một mùi.
Thu mùi như thu mẫu đất
Cách Tolaas làm giống một nhà địa chất hơn một nhà làm nước hoa. Bà đi bộ. Bà dừng ở góc phố, ở chợ, ở trạm xăng, ở bờ sông. Bà thu lấy mùi của từng điểm, ghi lại nơi chốn và thời điểm, rồi mang về phòng thí nghiệm để phân tích thành phần phân tử.
Từ đó, mùi được dựng lại. Không phải một mùi gợi nhớ, mà một bản sao gần nhất có thể của cái đã có mặt ở đó. Khí thải xe. Rác. Bê tông sau mưa. Quầy thức ăn đường phố. Mồ hôi người trên xe buýt. Gió biển.
Qua nhiều năm, những bản sao ấy thành một kho lưu trữ hơn mười lăm nghìn mẫu mùi, thu từ khắp nơi trên thế giới. Kho được chia thành nhiều nhánh: mùi thành phố, mùi cơ thể, mùi đại dương, mùi thiên nhiên, mùi không gian. Nó giống một thư viện, chỉ khác là sách được đọc bằng mũi.
Kết quả cuối cùng đến với người xem theo nhiều dạng. Có khi là bản đồ in bằng mực có vi nang mùi, chà tay lên thì mùi toả ra. Có khi là một bức tường sơn mùi. Có khi là một cuộc đi bộ, trong đó người tham gia được mời dừng lại và ngửi đúng những điểm bà đã ngửi.
Tấm bản đồ không có đường kẻ
Bản đồ quen thuộc là một thứ để nhìn. Nó có đường, có ranh giới, có tên. Smellscapes không có những thứ ấy. Nó ghi lại cái không có hình: một mùi tồn tại vài giờ rồi tan, một mùi chỉ xuất hiện vào mùa mưa, một mùi đổi khác giữa sáng và tối.
Vì vậy, mỗi bản đồ của Tolaas cũng là một bản ghi thời điểm. Mùi của một khu chợ năm nay không giống năm sau. Một nhà máy đóng cửa, một con kênh bị lấp, một quán ăn chuyển đi, và mùi của cả khu phố đổi theo. Bản đồ mùi vì thế luôn là bản đồ của quá khứ gần.
Tolaas thường nhắc rằng ta sống trong một nền văn hoá ưu tiên con mắt. Ta mô tả thành phố bằng kiến trúc, bằng ảnh, bằng đường chân trời. Mũi bị xem là giác quan phụ, thậm chí là giác quan cần được che đi bằng khử mùi. Smellscapes đảo lại trật tự đó, dù chỉ trong khoảnh khắc người xem cúi xuống ngửi một tờ giấy.
Vì sao Smellscapes còn quan trọng
Hai mươi năm sau khi bắt đầu, Smellscapes vẫn chưa kết thúc. Tolaas vẫn nhận lời mời từ các thành phố, bảo tàng, trường đại học. Năm 2016, bà làm nghiên cứu viên tại Singapore, tìm hiểu mùi của các khu dân cư ở đó.
Giá trị của dự án không nằm ở một tác phẩm đơn lẻ. Nó nằm ở chỗ nó cho thấy mùi có thể được thu, được lưu, được so sánh, như bất kỳ dữ liệu nào khác về một nơi. Và khi được lưu lại, mùi trở thành bằng chứng: rằng thành phố này đã từng như thế, vào lúc ấy, với những người ấy.
Nguồn: Whitechapel Gallery, TBA21
Olfactory · Nghệ thuật khứu giác