Essays · Olfactory Art
Teardrop-shaped Perfume Container with Birds, Foliage, and Flowers.
Một mùi hương không ở yên một chỗ.
The Art Institute of Chicago, Gift of Dorothy Braude Edinburg to the Harry B. and Bessie K. Braude Memorial Collection · The Art Institute of Chicago
Một giọt vàng dẹt
Art Institute of Chicago giữ một hộp đựng hương bằng vàng, làm ở Trung Hoa đời Tống, tức trong khoảng từ năm 960 đến năm 1279. Bảo tàng không khoanh niên đại hẹp hơn. Tên gọi của nó mô tả gần như tất cả những gì mắt thấy: hộp đựng hương hình giọt nước, với chim, cành lá và hoa.
Kích thước: dài 8,8 cm, rộng 6,2 cm, dày 0,5 cm. Con số cuối cùng mới là điều lạ. Nửa phân. Đây không phải một cái hộp theo nghĩa thông thường. Nó dẹt như một chiếc lá, như một miếng bánh quy mỏng. Khoảng rỗng bên trong, nếu có, chỉ đủ cho một lượng rất nhỏ.
Bảo tàng xếp nó vào nhóm trang sức, không phải nhóm đồ kim loại hay đồ dùng. Cách xếp ấy nói điều gì đó về cách vật được dùng: nó thuộc về cơ thể nhiều hơn thuộc về căn phòng.
Vật đến bảo tàng năm 2013, do bà Dorothy Braude Edinburg ở Brookline, Massachusetts, tặng vào bộ sưu tập tưởng niệm mang tên Harry B. và Bessie K. Braude. Hồ sơ không có bài giới thiệu nào. Không ghi nó từng đựng thứ gì.
Gò, đẩy nổi, chạm
Bảo tàng ghi chất liệu là vàng, trang trí bằng ba kỹ thuật: gò, đẩy nổi và chạm. Ba chữ ấy mô tả ba lượt tay khác nhau trên cùng một tấm kim loại.
Gò là dùng búa để làm mỏng và uốn tấm vàng thành hình. Đẩy nổi, người châu Âu gọi là repoussé, là làm việc từ mặt sau, ấn kim loại ra ngoài để hình chim, hình hoa nhô lên ở mặt trước. Chạm là làm việc từ mặt trước, dùng những dụng cụ nhỏ để vẽ đường, tạo lông chim, gân lá, cánh hoa.
Vàng hợp với những kỹ thuật này vì nó mềm và dẻo. Một tấm vàng mỏng có thể bị đẩy, bị ép, bị kéo mà không nứt. Nhưng chính vì mềm, mỗi vết búa đều ở lại. Bề mặt chiếc hộp là tập hợp của rất nhiều lần chạm tay nhỏ.
Chim, cành lá, hoa. Những đề tài ấy quen thuộc trong nghệ thuật trang trí đời Tống. Trên một vật đựng hương, chúng có thêm một nghĩa gần: hoa là thứ có mùi, chim là thứ sống giữa hoa. Hình trên mặt vàng như đang kể về thứ bên trong.
Mùi hương mang theo người
Đời Tống là thời mà hương đi ra khỏi đền chùa để vào đời sống hằng ngày của những người có học và có của. Lư hương đứng trên bàn viết, trong phòng khách, cạnh giường. Chiếc hộp vàng này đưa mùi đi thêm một bước: ra khỏi căn phòng, theo người đi ra đường.
Penta để ý rằng đây là hai cách rất khác để sống với một mùi. Lư hương là cách của nơi chốn. Ai bước vào phòng thì gặp mùi. Hộp đeo theo người là cách của cá nhân. Mùi đến trước người, ở lại sau người, và chỉ những ai đứng đủ gần mới nhận ra.
Vì hộp dẹt và nhỏ, lượng mùi nó giữ hẳn phải rất ít. Nó không toả ra cả căn phòng. Nó giống một lời nói khẽ hơn là một lời tuyên bố.
Ở Nhật, nhiều thế kỷ sau, người ta xông hương cho kimono, để mùi ngấm vào vải và đi theo người mặc, như trong tác phẩm Yanagawa Shigenobu I về cảnh xông hương cho kimono. Hai nền văn hoá, hai cách, cùng một ý: mùi hương có thể là một phần của thân người, không chỉ là một phần của căn phòng.
Hôm nay chiếc hộp nằm trong tủ kính. Nó không còn được đeo. Bên trong, nếu từng có mùi, mùi ấy đã mất từ lâu. Còn lại một giọt vàng dẹt, với chim và hoa, và một câu hỏi không có lời đáp trong hồ sơ: người mang nó là ai, và họ đã mang mùi gì đi qua những con đường nào.
Olfactory Art