Essays · Olfactory Art

Mountain-Shaped Incense Burner.

Núi làm bằng đồng. Mây làm bằng khói.

Lư hương hình núi bằng đồng thời Hán, nắp hình chóp nhiều đỉnh núi có lỗ thoát khói

The Art Institute of Chicago, Lucy Maud Buckingham Collection · The Art Institute of Chicago


Một ngọn núi cao hai mươi mốt phân

Art Institute of Chicago giữ một lư hương bằng đồng, làm ở Trung Hoa vào thời Hán, được bảo tàng định niên khoảng từ năm 100 trước Công nguyên đến năm 100 sau Công nguyên. Nó cao 21,3 cm, đường kính 19,4 cm. Đặt trên bàn, nó cỡ một cái bát tô.

Phần dưới là bầu đựng hương. Phần trên là nắp, và nắp mới là chuyện chính. Nó không phẳng, không tròn trơn. Nó vươn lên thành hình chóp, gồm những đỉnh núi chồng lên nhau, đỉnh này nhô sau đỉnh kia. Giữa các đỉnh là những lỗ nhỏ. Không có chữ khắc nào trên lư, theo hồ sơ của bảo tàng.

Người thời sau gọi loại lư này là boshanlu, lư hương núi Bác Sơn, và giới sưu tầm phương Tây quen gọi là hill censer. Tên gọi chỉ đúng vào cái nắp. Không ai gọi nó theo bầu, theo chân hay theo thứ được đốt bên trong. Cái tên nói rằng người ta nhớ đến nó như một ngọn núi.

Hồ sơ cho biết chiếc lư đi qua tay nhà buôn John Sparks ở London, rồi được Kate Sturges Buckingham mua vào ngày 13 tháng 12 năm 1926 và tặng cho bảo tàng ngay trong ngày đó. Nó nằm trong bộ sưu tập mang tên em gái bà, Lucy Maud Buckingham, người đã mất năm 1920. Kate là người thi hành di chúc và tiếp tục làm giàu thêm bộ sưu tập của em.

Đảo tiên và người bất tử

Theo phần giới thiệu của bảo tàng, những niềm tin kỳ ảo về sự bất tử và về những vùng đất xa lạ thời Hán đã sinh ra những phong cảnh ba chiều sớm nhất của Trung Hoa. Chiếc nắp hình núi này được gắn với những hòn đảo tiên nhiều núi, nơi được mô tả là cõi của các vị tiên, những người không chết.

Thời Hán, thần thoại, mê tín và phép thuật về người bất tử rất phổ biến. Các hòn đảo ấy thuộc về truyện kể, không thuộc về bản đồ. Không ai thấy chúng. Người ta chỉ nghe kể.

Chiếc lư cho người ta một cách để thấy. Nhưng nó không vẽ lại hòn đảo, nó dựng một phiên bản đứng được trên bàn. Và nó để phần quan trọng nhất cho khói. Khi hương cháy, khói thơm đi ra qua các lỗ trên nắp, lượn quanh những đỉnh đồng. Bảo tàng mô tả hiệu ứng ấy là gợi ra một cõi lý tưởng chìm trong sương mù.

Nghĩa là cõi tiên ở đây không được làm bằng một vật liệu. Nó được làm bằng hai. Đồng cho hình. Khói cho không khí. Thiếu một trong hai, cảnh không thành.

Phong cảnh sinh ra từ mùi

Nhắc đến phong cảnh Trung Hoa, người ta thường nghĩ tới tranh thuỷ mặc: núi nhô lên khỏi mây, đường mây trắng cắt ngang sườn đá. Chiếc lư này có trước những bức tranh ấy rất lâu. Nó cho thấy ý muốn đặt núi và mây cạnh nhau đã có mặt từ sớm, và lúc đầu nó đi qua mũi nhiều như đi qua mắt.

Có một điều dễ bỏ qua. Mây trên chiếc lư không bao giờ giống nhau hai lần. Nó phụ thuộc vào loại hương, vào luồng gió trong phòng, vào việc người ta mở cửa hay đóng cửa. Người thợ đúc kiểm soát được hình núi. Ông không kiểm soát được mây. Ông chỉ chuẩn bị chỗ cho nó.

Penta nhìn vật theo cách đó: một vật có đời sống riêng, người đứng ở bên ngoài. Chiếc lư không cần người xem hiểu truyện đảo tiên. Nó chỉ cần có lửa, có hương, và một chút thời gian để khói lên tới đỉnh.

Năm 1973, chiếc lư được in trong cuốn Unearthing China's Past của Jan Fontein và Tung Wu, do Museum of Fine Arts Boston xuất bản. Trên trang sách, nó chỉ còn là một tấm ảnh đen trắng, không khói, không mùi. Cũng như hôm nay trong tủ kính. Người xem nhìn một ngọn núi trống và phải tự thêm mây vào.

Ở Hàn Quốc, lư hương đồng mạ vàng của vương quốc Bách Tế mang cùng ý tưởng ấy đi xa hơn, với những ngọn núi dày đặc người và thú. Chiếc lư ở Chicago đơn giản hơn nhiều. Chính vì đơn giản mà nó cho thấy rõ nguyên lý: một chiếc nắp có lỗ, một chút khói, và một thế giới hiện ra trong vài phút.


Nguồn: The Art Institute of Chicago, Harvard Art Museums


Thành viên Penta