Essays · Olfactory Art
Theophrastus. Mùi trong khu vườn của Aristotle.
Trước lý thuyết là một người chịu khó ngửi.
Lyceum, thế kỷ 4 trước Công nguyên
Theophrastus sinh ở Eresos, trên đảo Lesbos. Ông theo học Aristotle, rồi khi Aristotle rời Athens, ông đứng đầu trường Lyceum. Người theo trường này được gọi là phái Tiêu dao, theo lối đi có mái che nơi thầy trò vừa đi vừa bàn luận. Ông dạy ở đó nhiều thập niên.
Aristotle để lại những khảo luận lớn về động vật. Theophrastus để lại những khảo luận lớn về thực vật: Khảo cứu về cây cỏ và Nguyên nhân của cây cỏ. Vì vậy ông thường được gọi là người mở đầu ngành thực vật học ở phương Tây. Bên cạnh hai bộ sách ấy là một số khảo luận ngắn, trong đó có một bài Về mùi và một bài Về các dấu hiệu thời tiết.
Khảo luận Về mùi sống sót qua các bản chép tay và được in trong ấn bản Aldine ở Venice năm 1497. Năm 1916, Arthur Hort dịch nó sang tiếng Anh, in chung với tập hai của Khảo cứu về cây cỏ trong tủ sách Loeb. Bản ấy nay nằm trong kho sách công cộng, ai cũng đọc được.
Văn bản không dài. Nó không có thơ, không có thần thoại. Nó giống sổ ghi chép của một người đi hỏi thợ làm dầu thơm, đứng xem họ làm, rồi về viết lại những gì đã thấy.
Về mùi: dầu, nhựa, hoa, rễ
Theophrastus bắt đầu bằng một nhận xét tổng quát. Mùi, cũng như vị, sinh ra từ sự trộn lẫn. Thứ gì đơn thuần thì không mùi. Rồi ông ghi một điều mà người làm hương hôm nay vẫn nói: mùi không có tên riêng như vị. Ta gọi được ngọt, đắng, chua, mặn. Với mùi, ta chỉ chia được thơm và hôi, rồi dùng những chữ như hăng, mạnh, nhạt, ngọt, nặng, mà nhiều chữ trong đó dùng được cho cả hai phía.
Ông cũng thừa nhận giới hạn của mũi người. Theo ông, khứu giác của con người kém hầu hết loài vật, nên có những thứ ta cho là không mùi mà con vật vẫn ngửi thấy và tránh.
Phần lớn khảo luận nói về dầu thơm. Người làm dầu trộn chất khô vào chất lỏng: hoa, lá, rễ, nhựa ngâm vào dầu. Ông phân biệt mùi của hoa, nằm trên bề mặt, bay xa, và mùi của rễ như diên vĩ hay cam tùng, phải giã ra mới thơm. Nếu bóp nát hoa, mùi lại kém đi. Nhựa trầm và mộc dược thì cần hơ lửa nhẹ.
Ông ghi cả cách giữ. Người làm dầu tìm những căn phòng trên cao, không hướng nắng, càng râm càng tốt. Dầu được đựng trong bình chì hoặc lọ thạch cao tuyết hoa, vì chì và đá mát, kín thớ. Có loại dầu không màu, có loại được nhuộm đỏ bằng rễ cây. Có người thợ kể đã giữ dầu diên vĩ hai mươi năm.
Xếp mùi theo vật liệu, không theo cảm xúc
Nếu có một cách phân loại trong Về mùi, đó là phân loại theo vật liệu và cách làm. Hoa khác rễ. Rễ khác nhựa. Dầu làm nền khác hương liệu ngâm vào. Pha chất khô với chất khô là việc của người làm bột hương; pha lỏng với lỏng là việc của người pha rượu; pha khô vào lỏng là việc của người làm dầu thơm.
Không có bảng xếp theo cảm giác gợi ra, không có mùi buồn hay mùi vui. Theophrastus chỉ hỏi: mùi này từ phần nào của cây, nó giữ được bao lâu, nó cần gì để toả ra. Đó là những câu hỏi của người đứng trong xưởng, không phải của nhà triết học ngồi trong thư phòng.
Nhiều thế kỷ sau, Linnaeus, Zwaardemaker và Henning sẽ cố tìm những lớp mùi phổ quát. Họ làm việc với ngôn ngữ, với con số, với hình khối. Theophrastus đứng trước tất cả những hệ thống ấy, và vì vậy ông cho thấy phân loại bắt đầu từ đâu: từ việc cầm một vật lên và nhìn nó thay đổi.
Quan sát trước lý thuyết
Có những giải thích của Theophrastus nay không còn đứng được. Thuyết bốn nguyên tố đã qua. Nhưng các quan sát thì vẫn ở đó, và nhiều cái vẫn kiểm được bằng mũi. Hoa toả xa. Rễ phải mở ra. Nhựa cần nhiệt. Nắng làm hỏng dầu thơm. Bình kín và phòng râm giữ mùi lâu hơn.
Điều đáng nhớ nhất có lẽ là sự khiêm tốn trong cách viết. Ông nêu câu hỏi, ghi lời người thợ, đưa ra một lời giải thích rồi để ngỏ. Ông không cố gói mọi mùi vào một cái khung duy nhất.
Đọc lại hôm nay, khảo luận Về mùi giống một cuốn sổ tay hơn là một cuốn sách lý thuyết. Và có lẽ chính vì thế nó còn sống. Lý thuyết đổi theo thời đại. Một người chịu khó đứng xem cái rễ được giã ra và ghi lại mùi của nó thì không cũ đi.
Olfactory Art