Essays · Olfactory Art
Vòng tròn hương. Đọc lại một tấm bản đồ.
Bản đồ có ích. Nhưng bản đồ không phải vùng đất.
Vì sao là một vòng tròn
Người ta vẽ vòng tròn cho những thứ không có điểm đầu điểm cuối. Năm 1704, trong Opticks, Newton xếp các màu quanh một vòng tròn, và từ đó bánh xe màu thành một công cụ quen thuộc của hoạ sĩ. Sau này, người nếm rượu, người nếm cà phê cũng có những vòng tròn của họ, đặt những từ chung ở tâm và những từ cụ thể ở rìa.
Một vòng tròn phân loại làm được hai việc mà một danh sách không làm được. Nó cho thấy các nhóm nằm cạnh nhau, và nó không có nhóm nào đứng đầu. Đi hết một vòng, ta trở lại chỗ cũ. Với mùi, điều đó rất hợp: nhiều mùi trượt dần sang nhau, như Henning đã thấy khi dựng lăng trụ năm 1916.
Nhưng vòng tròn cũng áp đặt một điều. Mỗi họ chỉ có hai láng giềng. Trong khi một mùi thật có thể gần với ba, bốn họ cùng lúc.
Edwards và vòng tròn các họ mùi
Năm 1984, Michael Edwards, khi đó làm việc ở Sydney, tự xuất bản một cuốn danh mục giúp người bán hàng gợi ý nước hoa cho khách. Theo các nguồn đã đối chiếu, ấn bản năm 1992 là ấn bản đầu tiên in hình một bánh xe: các họ mùi xếp quanh một vòng tròn, họ nằm cạnh nhau thì chuyển tiếp sang nhau. Danh mục đổi tên năm 2000, và bánh xe được sửa lại nhiều lần sau đó.
Bánh xe của Edwards hợp với quầy bán lẻ vì một lý do đơn giản. Nó chỉ ra hướng đi từ một mùi đã thích sang những mùi kế cận. Người bán không cần giải thích hoá học. Họ chỉ cần chỉ tay sang ô bên cạnh. Trên trang của mình, Edwards trình bày bánh xe như cách nối sở thích tự nhiên của mỗi người với các họ mùi.
Bài này không vẽ lại bánh xe ấy. Nó là tác phẩm của Edwards, và điều đáng nói ở đây là cách nghĩ đứng sau nó: xếp mùi theo sự gần gũi, không theo thứ bậc.
SFP: phân loại chính thức của Pháp
Cùng năm 1984, ở Pháp, uỷ ban kỹ thuật của hội những người làm nước hoa, nay là Société Française des Parfumeurs, in bảng phân loại nước hoa đầu tiên của họ. Nhóm soạn gồm Raymond Chaillan, Jean Kerléo, Raymond Pouliquen và Guy Robert. Bản ấy chỉ gồm nước hoa nữ, chia năm họ: hoa, chypre, fougère, hổ phách, da thuộc.
Bản năm 1990 thêm họ cam chanh và họ gỗ, thành bảy họ, để tính cả thị trường nước hoa nhẹ đang lớn lên. Các bản sửa tiếp theo ra năm 1998 và 2001. Theo SFP, bảng hiện có bảy họ và 47 phân họ, dùng cho nước hoa nữ, nam và không phân giới.
Bảng của SFP là một danh sách, không phải một vòng tròn. Nhưng nó làm cùng một việc: cho người trong nghề và người ngoài nghề một bộ chữ chung. Nhiều họ trong đó mang tên một chai cụ thể: chypre theo Chypre của Coty, fougère theo Fougère Royale. Tên họ là ký ức của một vật.
Bản đồ để bán hay để hiểu
Những bảng phân loại mùi trước đó, từ Linnaeus đến Henning, đi tìm cấu trúc của chính cảm giác ngửi. Vòng tròn hương và bảng SFP thì làm việc khác: chúng sắp xếp những chai nước hoa đã có, để làm việc và để bán. Đó không phải là một lỗi. Đó là một mục đích khác.
Vì vậy, đọc một vòng tròn hương cần biết nó được vẽ cho ai. Nó được vẽ cho một quầy hàng, nơi thời gian ngắn và từ vựng của khách còn ít. Ở đó, nó có ích thật sự. Nhưng nó không trả lời câu hỏi mùi này đến từ đâu, và tại sao nó chạm vào ta.
Những vật không nằm vừa trên vòng tròn
Có những mùi luôn nằm ở mép. Thuốc lá vừa ngọt vừa khói, vừa là lá vừa là lửa. Rêu vừa là gỗ vừa là đất. Trà rang vừa gần hạt vừa gần khói. Đặt chúng vào một ô nào cũng đúng một phần và sai một phần.
Người làm hương biết điều đó. Các vòng tròn được sửa đi sửa lại, thêm họ, tách họ, đổi tên. Mỗi lần sửa là một lần thừa nhận rằng bản đồ không theo kịp vùng đất.
Có lẽ cách tốt nhất để dùng vòng tròn hương là dùng nó như một câu hỏi, không như một câu trả lời. Mùi này nằm gần những gì? Rồi đặt bản đồ xuống, và quay về với vật.
Olfactory Art