Essays · Photography

Tomoko Yoneda. Scene.

Nơi chốn không nhớ. Chỉ có cái tên là còn nhớ.

Tomoko Yoneda, Scene: phong cảnh yên tĩnh chụp tại một địa điểm từng xảy ra chiến tranh

Ikon Gallery · Ikon Gallery


Phong cảnh và dòng chú thích

Scene là loạt ảnh màu Tomoko Yoneda bắt đầu từ năm 2000 và vẫn tiếp tục. Mỗi tấm là một phong cảnh bình thường. Một bãi cát rộng. Một cánh rừng thưa. Một ngọn đồi cỏ xanh ở rìa thành phố. Không có gì trong khung hình báo hiệu điều bất thường.

Rồi người xem đọc tên ảnh. Tên ảnh của Yoneda thường có hai phần: một chữ gọi tên cảnh, và một dòng cho biết nơi đó là đâu. Bãi biển hoá ra là Sword Beach ở Normandy, một trong những bãi đổ bộ ngày D năm 1944, chụp năm 2002. Khu rừng là Delville Wood, nơi diễn ra một phần trận Somme năm 1916, cũng chụp năm 2002. Ngọn đồi ở Berlin, chụp năm 2000, là đồi đắp từ gạch đá đổ nát sau các trận ném bom của quân Đồng Minh.

Tấm ảnh không đổi. Chỉ có cách người xem nhìn nó là đổi. Chữ làm việc mà ảnh không làm: nó mở ra một lớp thời gian nằm dưới bề mặt.

Đọc trước khi chụp

Yoneda không đến những nơi này một cách tình cờ. Với mỗi địa điểm, bà đọc lịch sử địa phương, xem những ảnh chụp và tranh minh hoạ cũ về nơi đó, và nói chuyện với người đang sống ở đấy. Việc chụp đến sau cùng.

Nhờ vậy bà biết đứng ở đâu. Một góc nhìn có thể trùng với góc của những người lính năm xưa. Một bãi đất trống có thể là nơi từng có hào. Người xem không cần biết những chi tiết đó. Nhưng chúng làm cho mỗi khung hình có trọng lượng, dù trông rất nhẹ.

Danh sách địa điểm của Scene trải qua nhiều nơi: Pháp, Đức, Saipan ở Thái Bình Dương, Bắc Ireland. Đó là những vùng đất của các cuộc chiến thế kỷ hai mươi, những nơi mà người sống hôm nay tắm biển, đi dạo, trồng cây trên chính mặt đất ấy.

Khi thiên nhiên phủ lên

Phần lớn ảnh chiến tranh được chụp khi chiến tranh đang diễn ra. Khói, đổ nát, người chạy. Scene đến muộn hàng chục năm. Nó chụp lúc cỏ đã mọc lại, cây đã lên cao, cát đã được sóng làm phẳng.

Cái muộn ấy chính là đề tài. Thiên nhiên và đời sống thường ngày phủ dần lên các vết thương. Đó là một điều tốt, vì người ta cần sống tiếp. Nhưng nó cũng làm cho quá khứ dễ bị quên. Ảnh của Yoneda đứng ở giữa hai điều ấy. Nó không phản đối việc cỏ mọc. Nó chỉ nhắc rằng cỏ đang mọc trên cái gì.

Năm 2025, loạt Scene được trưng bày trong triển lãm Faultlines ở Daiwa Anglo-Japanese Foundation tại London, do Ikon Gallery phụ trách, cùng với loạt DMZ chụp cây cỏ ở vùng phi quân sự Triều Tiên. Tên triển lãm là đường đứt gãy: những vết nứt vô hình chạy dưới một mặt đất trông liền lặn.

Một nhiếp ảnh gia sống giữa hai nơi

Tomoko Yoneda sinh năm 1965 ở Hyogo, Nhật Bản. Bà học thạc sĩ nhiếp ảnh tại Royal College of Art ở London, tốt nghiệp năm 1991, và sống ở London từ đó. Ảnh của bà từng có mặt ở Venice Biennale năm 2007 và Shanghai Biennale năm 2018.

Song song với Scene, bà làm một loạt khác cũng về ký ức nhưng theo hướng rất gần: Between Visible and Invisible, những bức ảnh đen trắng chụp qua cặp kính của các nhân vật lịch sử. Một loạt nhìn rộng ra mặt đất, một loạt nhìn sát vào trang giấy. Cả hai đều hỏi cùng một điều: cái đã qua còn ở lại được bao nhiêu trong những gì ta đang thấy.

Scene không trả lời. Nó cho người xem một phong cảnh đẹp, rồi một cái tên. Khoảng giữa hai thứ ấy là chỗ người xem phải tự đứng.



Thành viên Penta