Essays · Photography

Rinko Kawauchi. Utatane.

Giữa ngủ và thức, mọi thứ chưa có tên.

Rinko Kawauchi, không đề, từ loạt Utatane: bản in màu gần vuông, một chi tiết đời thường trong ánh sáng nhạt

© Rinko Kawauchi · SFMOMA


Ba cuốn sách cùng một lúc

Năm 2001, Rinko Kawauchi ra mắt cùng lúc ba cuốn sách ảnh đầu tay: Utatane, Hanabi và Hanako. Bà khi ấy chưa đến ba mươi tuổi. Việc một nhiếp ảnh gia trẻ xuất hiện bằng ba cuốn sách một lượt là điều hiếm, và nó khiến người ta chú ý ngay.

Năm sau, 2002, Kawauchi nhận giải Kimura Ihei lần thứ 27 cho Utatane và Hanabi. Kimura Ihei là giải nhiếp ảnh mang tên một nhiếp ảnh gia Nhật lớn, thường được xem như lời công nhận quan trọng đầu tiên cho những người mới trong nghề ở Nhật. Với Kawauchi, nó mở đầu cho một sự nghiệp sau này có hơn hai mươi lăm cuốn sách.

Trong ba cuốn, Utatane là cuốn có cái tên nói rõ nhất về cách nhìn của bà. Utatane trong tiếng Nhật là giấc ngủ chợp, giấc ngủ gật ngắn giữa ngày, khi người ta chưa nằm hẳn xuống mà đã thiếp đi. Không phải giấc ngủ sâu, cũng không phải lúc tỉnh táo. Là khoảng giữa.

Đặt tên cuốn sách đầu tay theo một trạng thái nửa vời là một lựa chọn lạ. Người mới vào nghề thường muốn tuyên bố điều gì đó rõ ràng. Kawauchi chọn điều ngược lại: một cái tên nói về sự chưa chắc chắn, về lúc ý thức còn mờ.

Nhìn bằng đôi mắt vừa mở

Ảnh trong Utatane là những mảnh của đời sống hằng ngày. Không có sự kiện, không có nhân vật để theo, không có chuyến đi xa. Kawauchi chụp những thứ nằm trong tầm tay, và để chúng đứng cạnh nhau mà không giải thích.

Cái làm các tấm ảnh ấy khác đi là cách chúng được nhìn. Màu thường nhạt và sáng hơn thực tế một chút. Khung ảnh gần như vuông, không có hướng đọc ưu tiên từ trái sang phải hay từ trên xuống dưới. Vật trong ảnh hiện ra gần, có khi quá gần để nhận ra ngay. Tất cả tạo cảm giác như vừa mở mắt sau một giấc ngủ ngắn: thế giới vẫn ở đó, nhưng hơi lạ, hơi xa, chưa được sắp xếp lại bằng lý trí.

Đó là trạng thái Kawauchi quan tâm. Khi tỉnh táo, ta nhìn vật để dùng nó: cái cốc để uống, cái cửa để đi qua. Trong khoảnh khắc lơ mơ, vật chưa có công dụng. Nó chỉ có hình, có màu, có ánh sáng. Utatane chụp vật ở trạng thái ấy, trước khi chúng trở lại thành đồ dùng.

Cách nhìn này về sau đi theo Kawauchi suốt sự nghiệp, từ Illuminance năm 2011 đến những loạt ảnh về nghi lễ và đất đai sau đó. Nhưng ở Utatane nó mới nhất, chưa được đặt tên, như chính trạng thái mà cuốn sách mô tả.

Một tấm ảnh trong bảo tàng

Sách không phải nơi duy nhất Utatane tồn tại. Bảo tàng Nghệ thuật Hiện đại San Francisco, SFMOMA, giữ một bản in không đề từ loạt Utatane, làm năm 2001. Đó là một bản in màu chromogenic kích thước 27,2 x 27,4 cm, gần như vuông tuyệt đối, được tặng bảo tàng năm 2014 từ bộ sưu tập Kurenboh.

Tách khỏi cuốn sách, tấm ảnh đứng một mình trên tường. Nó mất đi nhịp lật trang, mất đi những tấm đứng trước và sau. Nhưng nó được thêm một thứ: thời gian nhìn. Người xem trong bảo tàng có thể đứng lâu trước một tấm ảnh nhỏ, lâu hơn nhiều so với khi lật sách.

Kích thước nhỏ cũng đáng kể. Một tấm ảnh chưa đến ba mươi phân không áp đảo người xem. Nó buộc người ta bước lại gần, cúi xuống một chút. Cử chỉ ấy tự nhiên giống cách ta nhìn một thứ gì đó lúc vừa tỉnh: nghiêng người tới, nheo mắt, cố hiểu mình đang thấy gì.

Hơn hai mươi năm sau khi ra đời, Utatane vẫn không bị cũ. Có lẽ vì trạng thái nó ghi lại không thuộc về năm nào. Ai cũng từng thiếp đi một chút giữa buổi chiều, rồi mở mắt ra và thấy căn phòng của mình như lần đầu.



Thành viên Penta