Essays · Olfactory Art
Chen Mingyuan. Tripod Incense Burner.
Một mùi hương cho một cái bàn, không cho cả căn phòng.
Chen Mingyuan, Tripod Incense Burner. The Art Institute of Chicago, Gift of Mr. Russell Tyson · Public domain
Một vật cao chưa tới năm phân
Art Institute of Chicago ghi chiếc lư này như sau: lư hương ba chân, Trung Hoa, đời Thanh, thế kỷ 17. Người làm là Trần Minh Viễn, tên Latin hoá là Chen Mingyuan, hoạt động khoảng từ năm 1650 đến năm 1700. Chất liệu: gốm sành Nghi Hưng. Kích thước: cao 4,8 cm, đường kính 11 cm.
Hai con số ấy nói nhiều hơn vẻ ngoài của chúng. Chiều rộng gấp hơn hai lần chiều cao. Đây là một vật thấp và bè, đứng vững trên ba chân, gần như nằm sát mặt bàn. Đặt trong lòng bàn tay, nó vừa khít.
Chiếc lư đến bảo tàng như một món quà của ông Russell Tyson, người cũng tặng bảo tàng những đồ gốm Trung Hoa khác, trong đó có một lư hương hình vịt đời Tống. Hồ sơ không kèm bài giới thiệu nào. Không có câu chuyện, không có lời bình. Chỉ có tên người làm, chất liệu và kích thước.
Với một vật như thế này, sự im lặng của hồ sơ không phải là thiếu sót. Nó buộc người xem nhìn kỹ hơn.
Đất tử sa và người thợ Nghi Hưng
Nghi Hưng là một vùng ở tỉnh Giang Tô, nổi tiếng với loại đất sét gọi là tử sa, cát tím. Đồ gốm ở đây thường không tráng men. Màu của vật là màu của đất sau khi nung: nâu, đỏ gạch, tím sẫm, vàng đất. Người ta biết đến Nghi Hưng nhiều nhất qua những chiếc ấm trà.
Trần Minh Viễn là một trong những thợ gốm Nghi Hưng được nhắc tên nhiều nhất, hoạt động trong nửa sau thế kỷ 17 và sang đầu thế kỷ 18, dưới triều Khang Hy. Ông không chỉ làm ấm. Ông nổi tiếng với những vật nhỏ nặn theo hình tự nhiên, như hạt, quả, cành cây, và với những đồ dùng cho bàn viết của người đọc sách. Tên ông được quý đến mức về sau có rất nhiều đồ gốm mang dấu tên ông mà không phải do ông làm.
Chiếc lư ở Chicago thuộc nhóm đồ bàn viết ấy. Nó không phải đồ thờ trong đền, cũng không phải lư lớn đặt giữa sảnh. Nó là một vật dùng riêng, cho một người, ở một chỗ ngồi quen.
Hình ba chân gợi tới những chiếc đỉnh bằng đồng thời cổ, vốn là đồ lễ của các triều đại xa xưa. Người thợ Nghi Hưng mượn cái dáng trang trọng ấy, thu nhỏ lại, đổi đồng thành đất. Một đồ lễ trở thành một vật để cạnh nghiên mực.
Mùi hương trên bàn viết
Trên bàn của người đọc sách đời Minh và đời Thanh, lư hương là một vật quen, bên cạnh nghiên, bút, ống cắm bút, đá cảnh. Hương được đốt không phải để cúng, mà để làm việc cùng. Một sợi khói mảnh bên cạnh trang giấy.
Một chiếc lư thấp và nhỏ như thế này hợp với loại khói ấy. Nó không toả xa. Nó giữ mùi ở gần, trong vòng một cánh tay. Người ngồi bàn ngửi được. Người đứng ở cửa có thể không.
Penta thấy ở đây một cách nghĩ về mùi rất khác với lư hương lớn nơi đông người. Mùi không phải để tuyên bố điều gì với ai. Nó là một phần của chỗ ngồi, như ánh sáng từ cửa sổ hay độ nhám của mặt giấy. Nó đánh dấu một khoảng làm việc.
Đất Nghi Hưng thêm một lớp nghĩa. Đất mộc không men có lỗ nhỏ li ti, vì thế người uống trà vẫn nói ấm tử sa giữ lại mùi trà theo thời gian. Không có tài liệu nào cho biết chiếc lư này đã giữ lại mùi gì. Nhưng ý tưởng thì nằm sẵn trong chất liệu: một vật có thể mang theo dấu vết của những lần dùng.
Ở Nhật, gần như cùng thời, Nonomura Ninsei làm những lư hương gốm có men màu và trang trí rực rỡ. Đặt cạnh nhau, hai hướng rất rõ. Một bên trang điểm cho lư. Một bên để đất tự nói.
Chiếc lư của Trần Minh Viễn không có hoa văn nào được hồ sơ nhắc tới. Nó chỉ có dáng, có chất đất, có ba chân. Và một khoảng rỗng ở giữa, đợi được đốt.
Olfactory Art