Essays · Olfactory Art

Không rõ tác giả, Việt Nam. Incense Burner with Dragon Spout.

Đồng còn lại. Khói thì phải tự hình dung.

Incense Burner with Dragon Spout: lư hương đồng nhỏ có vòi hình rồng, Việt Nam, khoảng thế kỷ 1 đến 3

The Metropolitan Museum of Art, Samuel Eilenberg Collection, Bequest of Samuel Eilenberg, 1998 (Open Access, public domain) · The Metropolitan Museum of Art


Những gì hồ sơ nói

Bảo tàng Metropolitan ở New York có một chiếc lư hương bằng đồng, mang tên Incense Burner with Dragon Spout, tức lư hương có vòi hình rồng. Xuất xứ ghi: Việt Nam. Niên đại ghi: thế kỷ 1 đến thế kỷ 3.

Đó gần như là tất cả. Hồ sơ còn cho biết chiều cao, 15,9 cm. Chất liệu, đồng. Loại, đồ kim loại, thuộc khoa Nghệ thuật châu Á. Chiếc lư nằm trong bộ sưu tập Samuel Eilenberg, được để lại cho bảo tàng theo di chúc năm 1998, vào sổ năm 2001. Eilenberg là một nhà toán học, đồng thời là người sưu tầm lớn đồ cổ Nam Á và Đông Nam Á.

Không có tên người thợ. Không có nơi tìm thấy. Không có dòng chú thích nào kể lư được dùng ra sao. Khoảng niên đại kéo dài ba trăm năm, đủ để thấy rằng các nhà nghiên cứu chỉ có thể xếp nó vào một thời kỳ, không vào một đời người.

Với nhiều bài viết về nghệ thuật, đây sẽ là một điểm yếu. Với Penta, đây là điều đầu tiên đáng nhìn. Một vật dùng để đốt hương đã đi qua hai nghìn năm, còn nguyên hình, trong khi gần như mọi thông tin về người dùng nó đã mất. Đồng thắng giấy. Đồng thắng cả trí nhớ.

Đất Việt thế kỷ 1 đến 3

Khoảng thời gian ấy, vùng châu thổ sông Hồng nằm trong quận Giao Chỉ, dưới quyền cai trị của nhà Hán rồi đến thời Tam Quốc. Đây cũng là giai đoạn mà đồ đồng bản địa, vốn có truyền thống lâu đời từ trống đồng, gặp những kiểu đồ vật mới đến từ phương Bắc.

Lư hương là một trong những kiểu đồ vật ấy. Ở Trung Hoa thời Hán, việc đốt hương trong nhà đã phổ biến trong giới quý tộc, với những chiếc lư đồng nổi tiếng có nắp hình núi tiên cho khói luồn qua. Chiếc lư ở Met cho thấy trên đất Việt, người ta cũng đúc lư, và đúc theo cách của mình: thêm một cái vòi, thêm một con rồng.

Có một dòng sử liệu hiếm hoi nối hương với Giao Chỉ thời này. Sách Tam Quốc Chí, phần viết về Sĩ Nhiếp, người đứng đầu Giao Chỉ cuối thời Hán, kể rằng mỗi khi anh em họ Sĩ ra vào, chuông khánh vang lên, kèn trống đi theo, xe ngựa kín đường, và hai bên bánh xe thường có vài chục người Hồ, tức người ngoại quốc, đi kèm đốt hương.

Dòng sử ấy không nói về chiếc lư này. Nhưng nó cho thấy khói hương khi ấy đã có mặt trong đời sống công cộng ở vùng đất này, gắn với uy quyền, với lễ nghi, với những người đến từ xa. Hương không chỉ ở trong đền. Nó đi trên đường.

Một cái vòi, một con rồng

Tên của chiếc lư nhấn vào một chi tiết: cái vòi hình rồng. Penta chưa kiểm được qua nguồn đáng tin rằng cái vòi dùng để làm gì, khói có ra từ đó hay không. Bài này không đoán thay bảo tàng.

Nhưng có thể nói điều này. Một chiếc lư đơn giản không cần vòi. Việc thêm một bộ phận hình con thú cho thấy người đúc nghĩ đến dáng vẻ của vật khi nó đứng yên, và nghĩ đến lúc nó làm việc. Rồng, trong mỹ thuật cả vùng, là con vật của nước, của mây, của những gì bay lên. Gắn rồng vào một vật tạo ra khói là một lựa chọn có ý nghĩa.

Chiếc lư cao 15,9 cm. Nó đủ nhỏ để đặt trên một chiếc bàn, một bệ thờ, hay mang theo. Nó không phải đồ cho đám đông nhìn từ xa. Người đứng gần nó mới thấy con rồng, mới ngửi được khói.

Hôm nay chiếc lư đứng trong phòng trưng bày số 244 của Met, cách nơi nó được đúc nửa vòng trái đất. Không ai biết lần cuối nó được đốt là khi nào, đốt thứ gì. Nhựa thơm, gỗ thơm, hay một thứ lá nào đó của vùng nhiệt đới. Mùi ấy đã mất.

Những gì còn lại là một câu hỏi được đúc bằng đồng: người Việt gần hai nghìn năm trước đã muốn khói của họ trông như thế nào?



Thành viên Penta