Essays · Olfactory Art
Achilles Droungas. A Sense of Smell.
Đổi tên một bức tranh là đổi chỗ người xem đứng.
© Victoria and Albert Museum, London · Victoria and Albert Museum (V&A)
Hai cánh mũi và ba bông hồng
Phía trên, hai khối màu da khổng lồ chiếm gần hết khổ giấy. Nhìn kỹ mới thấy đó là hai cánh mũi, chụp như từ dưới lên, lỗ mũi hướng xuống. Giữa chúng là một khoảng trời xanh chuyển dần sang nhạt ở chân trời.
Phía dưới là một mặt sàn ô cờ đen trắng, chạy lùi về xa theo luật phối cảnh. Trên sàn có ba bông hồng tím, cành xanh, lá xanh, nằm chéo nhau như vừa bị ai thả xuống.
Không có mặt người. Không có căn phòng. Chỉ có mũi, hoa, sàn và trời. Bốn thứ ấy đủ để dựng một cảnh.
Đây là một bản in lụa màu, làm năm 1973, có lẽ ở London. Bản mà Bảo tàng Victoria và Albert giữ là bản thử của nghệ sĩ, có chữ ký và năm. Ở mép dưới, bằng bút chì, ghi Artist's proof ở bên trái, tên tác phẩm ở giữa, và A. Droungas 1973 ở bên phải.
Một hoạ sĩ in Hy Lạp ở London
Achilles Droungas sinh năm 1940 ở Piraeus, cảng biển của Athens. Ông học đồ hoạ tại Trường Mỹ thuật Athens từ 1958 đến 1965, với thầy Kostas Grammatopoulos. Năm 1970, nhờ học bổng của nhà nước Hy Lạp, ông sang London học tiếp ở Slade School of Fine Art cho đến 1973, năm ông làm bản in này.
Từ cuối thập niên 1960 đến giữa thập niên 1970, Droungas gửi tranh in đến nhiều triển lãm đồ hoạ quốc tế lớn. Các bản in của ông được những nhà xuất bản tranh in ở London, New York và Athens phát hành. Tate giữ một bản in lụa khác của ông, City under Siege, cũng làm năm 1973.
Về sau, ông được biết đến nhiều hơn như một hoạ sĩ vẽ tranh. Phòng tranh Quốc gia Hy Lạp đã dựng một triển lãm hồi cố về ông. Người ta thường xếp tranh ông vào khoảng giữa hiện thực phê phán và siêu thực tả, với một thủ pháp quen thuộc: đánh lừa thị giác, làm cho vật vẽ trông như vật thật.
A Sense of Smell mang đúng dấu vết ấy. Hai cánh mũi được in với độ chi tiết của một bức ảnh, lỗ chân lông, vùng tối, vùng sáng. Nhưng chúng lại treo lơ lửng trên trời, to hơn cả chân trời. Thật ở từng chi tiết, phi lý ở tổng thể.
Khi cái tên đổi nghĩa bức tranh
Hồ sơ của Bảo tàng V&A ghi một chi tiết nhỏ: ngay sau khi phát hành, nghệ sĩ đã đổi tên tác phẩm. Tên đầu tiên là Three Purple Roses. Tên sau là A Sense of Smell.
Không một nét nào trên bản in thay đổi. Nhưng cái tên mới kéo bức tranh vào một truyền thống rất dài. Từ thế kỷ 16 và 17, các hoạ sĩ châu Âu đã vẽ năm giác quan thành từng bức riêng. Khứu giác thường được thể hiện bằng một người cầm hoa đưa lên mũi, như trong bản khắc của Abraham Bosse ở Paris.
Droungas giữ lại hai yếu tố cũ nhất của đề tài ấy: bông hoa và cái mũi. Rồi ông bỏ đi người ngửi. Không còn ai cầm hoa, không còn khu vườn, không còn quần áo, không còn câu thơ chú thích. Chỉ còn cơ quan và vật được ngửi, đặt trên một sân khấu trống.
Mặt sàn ô cờ góp phần làm nên cảm giác sân khấu ấy. Nó là thứ rất quen trong tranh siêu thực, một mặt phẳng lý tưởng kéo dài vô tận, nơi mọi vật trở nên xa lạ. Đặt ba bông hồng lên đó, Droungas biến chúng thành vật mẫu. Đặt hai cánh mũi lên trời, ông biến khứu giác thành một thứ khổng lồ, bao trùm, gần như là thời tiết.
Khứu giác là giác quan khó vẽ nhất. Không ai nhìn thấy mùi. Các hoạ sĩ xưa giải quyết bằng biểu tượng. Droungas giải quyết bằng tỉ lệ: làm cho cái mũi lớn đến mức không thể bỏ qua.
Olfactory Art