Essays · Photography
An-My Lê. Small Wars.
Một cuộc chiến được diễn lại, bởi người chưa từng ở đó.
Một cuộc chiến vào cuối tuần
Từ năm 1999 đến năm 2002, An-My Lê theo chân những nhóm người Mỹ tái diễn chiến tranh Việt Nam. Họ là những người có sở thích dựng lại các trận đánh lịch sử. Vào cuối tuần, họ mặc quân phục, mang súng giả, đem theo trang bị và kéo nhau vào rừng Virginia để diễn lại những trận đánh của một cuộc chiến đã kết thúc từ nhiều thập niên trước.
Rừng Virginia không phải rừng nhiệt đới. Nhưng với một khung hình đen trắng, một góc máy thấp, một làn khói, nó có thể trông giống. Đó là điểm xuất phát của Small Wars: khoảng cách giữa cái thật và cái trông giống thật.
Loạt ảnh cho thấy những người lính trong rừng, những đội hình, những lúc chờ đợi, những cuộc cứu thương. Mọi thứ đều quen, vì người xem đã thấy chúng trong phim và ảnh báo chí. Và mọi thứ đều lệch, vì đây là Mỹ, là trò chơi, là cuối tuần.
Điều kiện để được chụp
Những người tái diễn đồng ý cho Lê chụp, với một điều kiện: bà phải tham gia. Họ giao cho bà vai một du kích Việt Cộng, có lúc là tay bắn tỉa. Một người Việt được xếp vào phía đối phương, trong một cuộc chiến về chính đất nước mình.
Trong một tấm có tên Lesson, người ta thấy bà đang dạy tiếng Việt cho một người tái diễn. Cảnh ấy vừa buồn cười vừa khó nói. Một người rời Việt Nam vì chiến tranh, giờ dạy vài câu tiếng mẹ đẻ để một người Mỹ đóng vai kẻ thù cho giống hơn.
Lê chụp bằng máy ảnh khổ lớn năm nhân bảy inch, với ống kính góc rộng. Đây là loại máy chậm, phải dựng chân, phải tính trước. Nó không hợp với hành động nhanh. Vì thế ảnh của bà thường đứng lùi lại, chụp cả khoảng rừng, và người lính chỉ là một phần nhỏ trong phong cảnh.
Người từng ở đó
An-My Lê sinh năm 1960 ở Sài Gòn. Năm 1975, gia đình bà rời Việt Nam sang Mỹ. Tuổi thơ của bà trôi qua trong chính cuộc chiến mà những người trong ảnh đang diễn lại.
Điều này làm Small Wars khác với ảnh phóng sự hay ảnh châm biếm. Bà không đứng ngoài để chế giễu những người tái diễn. Bà cũng không để họ thay mình nói về Việt Nam. Bà đứng ở giữa: vừa là người trong trò chơi, vừa là người mang ký ức thật, vừa là người cầm máy.
Từ vị trí ấy, câu hỏi của loạt ảnh không phải là họ diễn có đúng không. Câu hỏi là vì sao một cuộc chiến lại tiếp tục sống trong trí tưởng tượng của một đất nước, đủ để người ta muốn bước vào nó vào mỗi cuối tuần.
Từ Virginia tới Twentynine Palms
Năm 2008, SFMOMA tổ chức triển lãm An-My Lê: Small Wars, từ 26 tháng Một đến 4 tháng Năm, gồm 47 ảnh đen trắng khổ lớn. Cạnh Small Wars là loạt 29 Palms, chụp lính Mỹ tập trận tại căn cứ Twentynine Palms ở California trước khi sang Iraq và Afghanistan.
Hai loạt đặt cạnh nhau cho thấy một điều lạ. Một bên là dân thường diễn lại một cuộc chiến cũ. Một bên là lính thật tập cho một cuộc chiến sắp tới, trên sa mạc được dựng thành chiến trường giả. Cả hai đều là diễn tập. Cả hai đều cần một phong cảnh để đóng vai nơi khác.
Ảnh trong Small Wars nay nằm trong nhiều bộ sưu tập, trong đó có Guggenheim. Cùng thế hệ với bà, Đinh Q. Lê đan ảnh phim Hollywood với ảnh người Việt vô danh. Hai cách làm khác nhau, cùng chạm vào một chỗ: chiến tranh Việt Nam tồn tại ở Mỹ phần lớn như một hình ảnh.
Photography