Essays · Olfactory Art

Ancient Splendor: Roman Art in the Time of Trajan.

Cẩm thạch còn lại. Mùi thì phải dựng lại.

Ancient Splendor: tượng cẩm thạch La Mã thời Trajan trưng bày tại Saint Louis Art Museum

Image courtesy the Saint Louis Art Museum · Hyperallergic


Một hoàng đế và những người quanh ông

Trajan trị vì Rome từ năm 98 đến năm 117. Ông là người thứ hai trong nhóm mà sử sách về sau gọi là Năm Hoàng đế Tốt, một giai đoạn đế chế mở rộng, xây dựng nhiều và khá yên ổn so với những gì đến trước và sau đó.

Ancient Splendor: Roman Art in the Time of Trajan là triển lãm tại Saint Louis Art Museum, Missouri, kéo dài đến ngày 16 tháng 8 năm 2026. Triển lãm do Lucrezia Ungaro, giám tuyển khảo cổ của thành phố Rome, tổ chức, với Hannah Segrave, giám tuyển, phụ trách phần dựng tại bảo tàng.

Hiện vật đến từ nhiều nơi ở Ý: Vatican, khu khảo cổ Ostia Antica, Bảo tàng Quốc gia La Mã, Bảo tàng Khảo cổ Quốc gia Naples. Có một tượng cẩm thạch của chính Trajan, tạc vào khoảng cuối thế kỷ 1 đầu thế kỷ 2. Có một tượng bán thân cỡ lớn của Plotina, vợ ông, niên đại khoảng năm 112 đến 114. Có tượng Sabina trong vai nữ thần Ceres, một tượng Apollo khoả thân, trang sức bằng vàng, thuỷ tinh và ngọc lục bảo, và một bức bích hoạ vẽ cảnh Paris phân xử.

Nhìn danh sách ấy, ta có thể nghĩ đây là một triển lãm về quyền lực. Nhưng cách triển lãm nhấn vào lại khác: không phải chiến tranh và chinh phục, mà là đời sống giác quan của thời Trajan. Những gì người La Mã đeo, ăn, xức lên người.

Những hộp mùi

Giữa các phòng tượng có những trạm mùi. Người xem mở một chiếc hộp và cúi xuống ngửi. Các mùi này được dựng lại bởi Alexy Karenowska, giám đốc công nghệ của Institute for Digital Archaeology, một tổ chức chuyên dùng công nghệ để tái hiện di sản.

Một hộp chứa dầu thơm làm từ hoa hồng và mật ong. Dầu thơm là một phần quen thuộc của đời sống La Mã: người ta xức lên da, lên tóc, sau khi tắm. Mật ong và hoa hồng là những nguyên liệu mà thế giới Địa Trung Hải thời ấy có trong tay.

Một hộp khác chứa garum. Đó là nước cá lên men, gần với nước mắm mà người Việt biết rõ, và là gia vị phổ biến bậc nhất của bếp La Mã. Đặt garum cạnh dầu hoa hồng là một lựa chọn thẳng thắn. Rome không chỉ có mùi của đền thờ và nhà tắm. Nó có mùi của cá, của muối, của những chum ủ ngoài nắng.

Không có mùi nào trong số đó được giữ lại nguyên vẹn. Mọi mùi cổ được dựng lại đều phải dựa vào những gì còn sót: văn bản, đồ đựng, hiểu biết về nguyên liệu. Mỗi hộp mùi vì vậy là một giả thuyết. Một cách đoán có căn cứ về một điều đã mất. Ở Pompeii, Sissel Tolaas cũng đang đi tìm mùi của một thành phố La Mã, theo một đường khác: từ đất và vật liệu còn lại tại chỗ.

Cẩm thạch trắng là một sự hiểu lầm

Ta quen nghĩ về nghệ thuật La Mã như một thế giới trắng. Tượng trắng, cột trắng, sàn trắng. Nhưng hình ảnh đó phần lớn là kết quả của thời gian: màu sơn bong đi, mùi bay mất, chỉ đá còn lại. Rome lúc đang sống thì đầy màu, đầy mùi, đầy tiếng ồn.

Những hộp mùi ở St. Louis không sửa được toàn bộ sự hiểu lầm ấy. Chúng chỉ mở một khe nhỏ. Người xem đứng trước bức tượng bán thân của Plotina, rồi ngửi một thứ dầu có thể đã được xức lên da một người phụ nữ cùng thời. Khoảng cách hai nghìn năm không biến mất, nhưng nó có thêm một chiều.

Điều đáng nhớ ở triển lãm là nó chấp nhận rằng mũi cũng là một công cụ khảo cổ. Mắt cho ta hình dạng. Mũi cho ta đời sống bên trong hình dạng ấy: một buổi tắm, một bữa ăn, một con đường chợ.

Tượng Trajan sẽ còn đứng đó rất lâu sau khi triển lãm đóng cửa. Những hộp mùi thì sẽ được cất đi. Có lẽ điều đó cũng đúng với chính Rome: thứ bền là đá, thứ sống là mùi.


Nguồn: Hyperallergic


Thành viên Penta