Essays · Olfactory Art

La esencia de un cuadro. Una exposición olfativa.

Một bức tranh vẽ mùi, giờ được ngửi lại.

Jan Brueghel the Elder và Rubens, Khứu giác: một phụ nữ ngồi giữa khu vườn đầy hoa, bình và dụng cụ chưng cất

'The Sense of Smell', Jan Brueghel the Elder and Peter Paul Rubens. Courtesy Prado Museum · ARTnews


Một bức tranh về cái mũi

Bức Khứu giác được vẽ khoảng năm 1617 đến 1618. Nó thuộc loạt Ngũ quan, năm bức tranh về năm giác quan mà Jan Brueghel the Elder vẽ cùng người bạn của mình, Peter Paul Rubens. Brueghel vẽ khung cảnh và đồ vật. Rubens vẽ các nhân vật ngụ ngôn.

Trong tranh, một người phụ nữ ngồi giữa khu vườn, bên cạnh là một thần Cupid nhỏ cầm hoa. Xung quanh là hoa, rất nhiều hoa, mọc trong luống, cắm trong bình, rơi trên đất. Phía sau có dụng cụ chưng cất, bình lọ, găng tay. Đó là thế giới mùi của một triều đình châu Âu đầu thế kỷ 17.

Loạt Ngũ quan không chỉ là tranh ngụ ngôn. Nó còn là bức chân dung của một thứ khẩu vị. Những gì triều đình thời ấy thích ngửi, thích nghe, thích nếm đều được xếp đặt trên mặt tranh, như một tủ sưu tập mở cửa.

Bảo tàng Prado ở Madrid giữ cả loạt tranh này. Năm 2022, bảo tàng chọn riêng bức Khứu giác làm đề tài cho một triển lãm nhỏ và khác thường: La esencia de un cuadro, tức Tinh chất của một bức tranh.

Mười mùi, một nhà điều hương

Triển lãm do giám tuyển Alejandro Vergara của Prado thực hiện. Người tạo mùi là nhà điều hương Gregorio Sola, làm việc cho tập đoàn Puig. Nhiệm vụ của ông là đọc bức tranh bằng mũi, rồi chọn ra những mùi mà nó gợi đến.

Kết quả là mười mùi. Có mùi của những bông hoa trong tranh: hoa cam, nhài, hồng, thuỷ tiên, huệ, và một loài hoa người Tây Ban Nha gọi là lirio. Có mùi cây sung. Có mùi găng tay tẩm hương, một món đồ thời thượng ở các triều đình thời ấy. Có mùi cầy hương, chất xạ lấy từ con vật, vốn là một nguyên liệu quen thuộc của nghề làm nước hoa xưa. Và có một mùi mang tên chính bức tranh: Alegoría, mùi ngụ ngôn.

Người xem không cầm lọ lên ngửi. Mùi được đưa ra qua bốn thiết bị khuếch tán đặt cạnh bức tranh, dùng công nghệ AirParfum do Puig phát triển. Theo các bài báo về triển lãm, công nghệ này cho phép ngửi nhiều mùi liên tiếp mà khứu giác không bị quá tải.

Mười mùi ấy không phải là mùi thật của năm 1617. Không ai biết chắc hoa hồng thời đó ngửi thế nào, hay găng tay được tẩm bằng gì. Đó là mười cách đọc bức tranh, viết bằng một thứ ngôn ngữ khác.

Khi hội hoạ cần thêm một giác quan

Bảo tàng tranh là nơi của mắt. Người ta đứng cách tường một khoảng, nhìn, rồi đi tiếp. Các giác quan khác gần như bị gác lại. Không chạm, không nếm, và thường là không ngửi gì ngoài mùi sàn gỗ, mùi đám đông.

Triển lãm của Prado thử đảo điều đó trong một phòng. Bức tranh vẫn ở đó, không đổi. Nhưng cạnh nó có một lớp thông tin khác, không nhìn được. Người xem ngửi hoa cam, rồi quay lại tìm bông hoa cam trên tranh. Mắt đi theo mũi.

Có một điều thú vị. Brueghel vẽ những bông hoa từ nhiều mùa khác nhau cùng nở trong một khu vườn, điều không thể có ngoài đời. Mười mùi đặt cạnh nhau cũng vậy: chúng chưa từng cùng nhau trong một không gian thật. Cả bức tranh lẫn các mùi đều là những bộ sưu tập dựng lên, không phải bản sao của thực tế.

Ý tưởng mùi hương đi cùng tác phẩm nghệ thuật không mới. Nhưng với một bảo tàng lớn như Prado, đặt mùi cạnh một kiệt tác thế kỷ 17 là một bước đáng kể. Nó thừa nhận rằng một bức tranh về khứu giác sẽ luôn thiếu đi thứ mà nó muốn nói đến.

Loạt Ngũ quan cũng nhắc rằng giác quan từng là một đề tài lớn của hội hoạ châu Âu. Nhiều hoạ sĩ khác vẽ khứu giác bằng một người và một bình hoa, như cậu bé với chậu hoa của Ribera. Brueghel thì vẽ cả một khu vườn. Prado, bốn thế kỷ sau, cho khu vườn ấy một hơi thở.



Thành viên Penta