Essays · Modern Art

Constantin Brâncuși. Le roi des rois.

Một tượng làm cho ngôi đền không bao giờ có.

Constantin Brâncuși, King of Kings: tượng gỗ sồi cao gồm nhiều khối chạm chồng lên nhau

Solomon R. Guggenheim Museum · Solomon R. Guggenheim Museum


Một cột gỗ cao hơn đầu người

King of Kings, tên gốc tiếng Pháp là Le roi des rois, là một khối gỗ sồi đứng thẳng, cao khoảng ba mét. Bảo tàng Guggenheim ở New York, nơi giữ tác phẩm, ghi niên đại khoảng năm 1938.

Nhìn từ dưới lên, tượng là một chuỗi hình khối chồng lên nhau. Có đoạn tròn như cái cối, có đoạn thắt lại, có đoạn răng cưa. Trên đỉnh là một khối giống cái đầu đội vương miện, hoặc một cái chén úp ngược. Không có mặt người, không có tay chân. Nhưng người xem vẫn thấy một dáng đứng, một sự hiện diện.

Vết đục còn trên bề mặt. Gỗ không được đánh bóng đến mức mất thớ. Nhìn gần, ta thấy chỗ lưỡi đục đi sâu, chỗ gỗ nứt theo thời gian. Brâncuși để yên những dấu vết đó.

Tên ban đầu của tượng không phải King of Kings. Theo Guggenheim, Brâncuși từng gọi nó là Spirit of Buddha, Tinh thần của Đức Phật. Cái tên sau này nghe như một ông vua. Cái tên đầu nghe như một lời cầu nguyện.

Ngôi đền ở Indore

Năm 1933, Maharaja Yeshwant Rao Holkar của xứ Indore, Ấn Độ, đặt Brâncuși làm một không gian riêng để thiền định. Người ta gọi nó là Temple of Meditation, Đền Thiền định.

Bản mô tả còn lại cho thấy một căn phòng rất lạ. Gần như không có cửa sổ, ánh sáng chỉ vào qua một lỗ mở trên trần. Bên trong có một hồ nước phản chiếu. Trên tường là tranh vẽ chim. Lối vào nằm dưới mặt đất. Người bước vào phải đi xuống trước, rồi mới gặp ánh sáng.

King of Kings được định đặt trong căn phòng ấy. Nhưng ngôi đền không bao giờ được xây. Tượng ở lại xưởng của Brâncuși ở Paris, rồi sau đó rời khỏi châu Âu, đến New York.

Điều này làm tác phẩm có một đời sống kỳ lạ. Nó được làm cho một nơi, nhưng suốt đời đứng ở một nơi khác. Trong phòng trưng bày, nó là điêu khắc. Trong ý định ban đầu, nó là một phần của một kiến trúc, một vật để ngồi cạnh trong im lặng.

Gỗ khác với đồng

Brâncuși nổi tiếng với những khối đồng đánh bóng như gương: chim bay, đầu người nằm ngủ, những hình trứng. Ở các chất liệu ấy, ông tìm một hình dạng gọn nhất, gần như không còn gì để bớt.

Gỗ đưa ông đi hướng khác. Guggenheim nhận xét rằng các tác phẩm gỗ của ông thường gợi đến những nhân vật hoặc những thực thể tâm linh cụ thể, gồ ghề hơn, ít lý tưởng hoá hơn. Nếu đồng hướng về một hình mẫu chung, gỗ giữ lại một cá tính.

Các nhà nghiên cứu đã tìm thấy nguồn gốc của những khối chạm nối tiếp trên King of Kings trong kiến trúc dân gian Romania, quê hương của Brâncuși: cột cổng bằng gỗ, trụ nhà có chạm hoa văn. Những đường răng cưa ở hai bên thân tượng cũng được so với điêu khắc châu Phi mà giới nghệ sĩ Paris đầu thế kỷ hai mươi rất quan tâm.

Brâncuși không giải thích. Ông không bao giờ nói rõ ông lấy hình từ đâu. Ông để câu hỏi mở.

Một vật để ở cùng

Ngày nay, người đến Guggenheim thường đi vòng quanh King of Kings. Nó đủ cao để ta phải ngẩng đầu, đủ hẹp để ta thấy được cả bốn mặt. Không có mặt chính, không có mặt sau.

Cách đi vòng ấy có lẽ gần với ý định ban đầu hơn ta nghĩ. Trong căn phòng thiền định, tượng không phải để nhìn một lần rồi đi. Nó là một vật đứng đó lâu dài, như một cây cột giữ nhịp cho không gian.

Điêu khắc hiện đại sau Brâncuși còn đi tiếp con đường này, khoét gỗ và đá để không gian bên trong cũng thành một phần của hình, như Barbara Hepworth với Pelagos. Nhưng King of Kings vẫn giữ vẻ đặc, kín, như một thân cây chưa chịu mở ra.

Một thân sồi, một ngôi đền trên giấy, một cái tên đã đổi. Tất cả những gì còn lại là khối gỗ ấy. Nó không kể lại câu chuyện của mình. Nó chỉ đứng.



Thành viên Penta