Essays · Olfactory Art
Delcy Morelos. El espacio vientre.
Đất cũng biết che chở.
© MUAC, UNAM · MUAC Museo Universitario Arte Contemporáneo (UNAM)
Một phòng bảo tàng làm bằng đất
Từ ngày 18 tháng 10 năm 2025 đến giữa năm 2026, phòng 9 của MUAC, Bảo tàng Nghệ thuật Đương đại của Đại học Quốc gia Tự trị Mexico, được giao trọn cho Delcy Morelos. Giám tuyển là Alejandra Labastida và Daniel Montero.
Tác phẩm tên El espacio vientre, nghĩa là không gian tử cung. Vật liệu chính là đất, lấy từ những cánh đồng trồng ngô. Để chuẩn bị, Morelos đi qua Mexico City, Oaxaca và Chiapas, tìm vật liệu và nghiên cứu những nơi sẽ đặt tác phẩm vào mạch của chúng.
Người xem không đứng trước một vật. Họ đứng trong một không gian mà đất bao quanh. Và điều đến trước tiên là mùi: mùi của đất, của ruộng, của cây ngô.
Từ bức tranh đến khối đất
Morelos sinh năm 1967 ở Tierra Alta, Colombia. MUAC giới thiệu bà là một trong những nghệ sĩ Colombia được biết đến nhiều nhất trên thế giới hiện nay.
Những tác phẩm đầu của bà là tranh. Trong đó bà đưa vào những câu hỏi về đất, về màu da, và về bạo lực ở Colombia. Dần dần, tranh không còn đủ. Bà chuyển sang những can thiệp theo khối, làm riêng cho từng địa điểm, huy động nhiều giác quan cùng lúc.
Đất là sợi chỉ xuyên suốt. Ở giai đoạn vẽ, đất là một màu, một chủ đề. Ở giai đoạn sau, đất là chính vật liệu, với trọng lượng, độ ẩm và mùi của nó. Người xem không còn nhìn đất qua một mặt tranh. Họ ở bên trong nó, và ngửi nó.
Đất như một người mẹ
Tựa đề nói rõ ý tưởng. Đất được nghĩ như một thực thể nữ tính, gắn với sinh sôi và nuôi dưỡng. Căn phòng được nghĩ như một lòng mẹ, một nơi che chở, và cũng là nơi để lắng vào bên trong mình.
Mùi giữ vai trò trung tâm trong ý tưởng ấy. Theo bảo tàng, căn phòng mang mùi của cây ngô, và tác phẩm hướng về những trạng thái bên trong của người xem hơn là một cảnh tượng để nhìn. Ở Mexico, ngô không chỉ là một loại cây. Nó là trụ cột của các nền văn hoá bản địa, của bữa ăn và của nghi lễ.
Việc chọn đất ruộng ngô, chứ không phải đất bất kỳ, có ý nghĩa. Đó là đất đã làm việc. Nó đã được cày, được gieo, được tưới, đã nuôi lớn những cây ngô rồi được để nghỉ. Mùi của nó là mùi của một mối quan hệ lâu dài giữa người và đất, chứ không phải mùi của một vùng hoang.
Mùi đất ruộng ngô vì thế mang theo cả một vòng đời: hạt nằm trong đất, cây mọc lên, người được nuôi, rồi mọi thứ trở về đất. Một lòng mẹ theo nghĩa rộng nhất.
Đối thoại với những vòng tròn cổ
MUAC nằm trong khuôn viên của Đại học Quốc gia Tự trị Mexico, không xa hai công trình mà tác phẩm đối thoại. Một là kim tự tháp Cuicuilco, một công trình tiền Tây Ban Nha có hình tròn. Hai là Espacio Escultórico của UNAM, một công trình điêu khắc hình vòng tròn đường kính 120 mét.
Espacio Escultórico trải theo chiều ngang, mở ra trời. Morelos lật quan hệ ấy thành một sức căng theo chiều đứng, và khép không gian lại thành một nơi che chở. Bà cũng tham chiếu những cấu trúc tròn tiền Tây Ban Nha ở những nơi xa hơn, như Caral ở Peru và Ciudad Perdida ở Colombia.
Vòng tròn, đất, sự khép kín: tất cả dẫn về cùng một hình ảnh. Không phải một đài tưởng niệm để ngước nhìn, mà một khoảng trống để trú vào. Những căn phòng mà người xem bước vào để ngửi không phải chuyện mới, như căn phòng sáp ong của Wolfgang Laib. Nhưng ở MUAC, căn phòng làm bằng thứ nuôi sống cả một nền văn hoá.
Olfactory Art