Essays · Olfactory Art
Nghệ thuật khứu giác là gì?
Mùi là chất liệu, không phải trang trí.
Nghệ thuật khứu giác (olfactory art) là nghệ thuật lấy mùi làm chất liệu chính, như hội hoạ lấy màu, nhiếp ảnh lấy ánh sáng. Tác phẩm có thể là một căn phòng, một mùi đóng chai không để bán, một cuộc đi thu mùi ở một khu phố. Mùi vô hình, tan dần, khác đi ở mỗi người. Nghệ thuật khứu giác lấy ba điều đó làm nội dung.
Khi mùi là chất liệu chính
Hội hoạ dùng màu. Điêu khắc dùng đá, gỗ, kim loại. Nhiếp ảnh dùng ánh sáng. Nghệ thuật khứu giác, olfactory art, dùng mùi.
Định nghĩa đơn giản như vậy, nhưng hệ quả thì không. Trong phần lớn lịch sử, mùi chỉ là thứ đi kèm. Trầm trong đền chùa, hương trong nghi lễ, hoa trong phòng khách. Nó làm nền cho một điều khác quan trọng hơn. Nghệ thuật khứu giác đảo lại vị trí ấy. Mùi không còn là nền. Nó là tác phẩm.
Một tác phẩm khứu giác không cần phải thơm. Nhiều tác phẩm cố ý dùng mùi khó chịu, mùi cơ thể, mùi thành phố, mùi của những nơi người ta muốn quên. Mục đích không phải là làm vừa lòng mũi người xem. Mục đích là bắt họ chú ý đến một giác quan họ vẫn dùng mỗi ngày mà hiếm khi nghĩ tới.
Một lịch sử ngắn
Năm 1921, Marcel Duchamp dán một nhãn tự làm, Belle Haleine, lên một chai nước hoa có sẵn. Tác phẩm là cái chai, không phải mùi bên trong. Nhưng đó là một trong những lần đầu nước hoa bước vào phòng triển lãm như một đối tượng nghệ thuật.
Phải đến cuối thế kỷ 20, mùi mới thật sự trở thành chất liệu. Nghệ thuật sắp đặt mở ra những căn phòng mà người xem bước vào, đi quanh, ở lại. Một căn phòng thì có không khí, và không khí thì có thể mang mùi.
Năm 1994, Clara Ursitti dựng một căn phòng nhỏ chỉ chứa một mùi tổng hợp và gọi đó là chân dung tự hoạ. Từ đó đến nay, nhiều nghệ sĩ đã đi theo những hướng khác nhau. Sissel Tolaas thu thập mùi của các thành phố và mùi mồ hôi của người đang sợ hãi. Peter de Cupere dựng một cái cây bằng mùi. Maki Ueda làm những không gian để người xem đi lạc bằng mũi. Oswaldo Maciá đặt mùi cạnh âm thanh.
Họ không chung một phong cách. Điểm chung duy nhất là họ đều coi mũi là một cách để biết, không kém gì mắt.
Vô hình, tạm thời, riêng từng người
Mùi có ba tính chất khiến nó khác mọi chất liệu khác.
Thứ nhất, mùi vô hình. Không thể chụp lại, không thể in trong sách. Một bài viết về tác phẩm khứu giác, như bài này, luôn thiếu đúng phần quan trọng nhất.
Thứ hai, mùi tạm thời. Nó bay hơi, tan dần, đổi theo nhiệt độ và độ ẩm. Một bức tranh treo tường có thể đứng yên hàng trăm năm. Một tác phẩm khứu giác phải được làm lại, bật lên, bổ sung, mỗi lần trưng bày. Nó gần với một buổi biểu diễn hơn là một đồ vật.
Thứ ba, mùi khác nhau theo từng người. Cùng một phân tử, người này ngửi ra gỗ, người kia ngửi ra giấy cũ, người khác không ngửi ra gì. Mùi còn gắn chặt với ký ức: một mùi có thể đưa một người về căn bếp của bà, và không gợi gì cả với người đứng bên cạnh.
Ba điều đó thường bị coi là nhược điểm. Nghệ thuật khứu giác lấy chúng làm chính nội dung.
Những hình thức thường gặp
Tác phẩm khứu giác có thể là một căn phòng sắp đặt, nơi mùi phủ kín không khí và người xem bước vào như bước vào một khí hậu khác.
Có thể là một tác phẩm nhiều giác quan, nơi mùi đi cùng âm thanh, hình ảnh, chuyển động.
Có thể là một mùi được dựng như một ý niệm, đóng chai nhưng không để bán, để đọc như một văn bản.
Có thể là một cuộc gặp trực tiếp với người xem: một nghệ sĩ đi thu mùi của một khu phố, rồi trả lại cho chính cư dân ở đó.
Hình thức nào thì câu hỏi cũng giống nhau. Nếu không nhìn, ta biết được gì về thế giới?
Năm lối đọc tiếp
Trước khi có tên gọi
Lư hương, phù điêu, một chai nước hoa dán nhãn lại. Mùi đã ở đó trước khi có chữ olfactory art.
Căn phòng làm bằng mùi
Người xem bước vào không khí của tác phẩm. Đi quanh. Ở lại. Có khi đi lạc bằng mũi.
Mùi của thành phố
Một nơi được thu lại bằng mũi, rồi trả về thành bản đồ, thành tường, thành một cuộc đi bộ.
Mùi của cơ thể
Mồ hôi, vi khuẩn, nỗi sợ. Những mùi người ta muốn giấu đi trở thành chất liệu.
Nước hoa trong bảo tàng
Một mùi được giữ lại, trưng bày và đọc như một tác phẩm.
Trong chai của Penta
Mỗi mùi của Penta là một quan sát nhỏ về một vật, đọc qua lăng kính khứu giác.
Nguồn: Centre Pompidou, Institute for Art and Olfaction, SITE Santa Fe
Olfactory Art